ਰਾਮ ਜੀ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਰਮ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਰਿਤਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਉਹ ਅਣਮੋਲ ਦੁਖ ਭੋਗ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੱਚ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਹੀ। ਧਰਮ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੱਚਾਈ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਵੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਹੇ ਵੀਰ, ਜੇ ਕੋਈ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ, ਹੇ ਵੀਰ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਦੁਆਰਾ ਮੈਨੂੰ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਉਕਸਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਇਸ ਉੱਤਮ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਾਜਾ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਛੱਡ ਦੇ; ਸਖ਼ਤੀ ਨਹੀਂ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ—ਤੇਰਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ।" ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਬੋਲੇ, "ਮੇਰੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿਓ, ਮਾਤਾ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੋ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰੋ। ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਛੱਡ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਆਇਆ ਸੀ। ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ, ਵਿਅਰਥ ਵਿਅਕੁਲ ਨਾ ਹੋ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੇਰੇ, ਤੁਸੀਂ, ਵੈਦੇਹੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ—ਸਾਨੂੰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਹੀ ਸਦਾ-ਧਰਮ ਹੈ। ਮਾਤਾ, ਜੰਗਲ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਸਾਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ; ਮੇਰਾ ਮਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੋ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਸਚੇ, ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਅਟੱਲ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਈ ਹੋਵੇ, ਰਾਮ ਵੱਲ ਵੇਖੀ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਬੋਲੀ, “ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਅਧਿਆਪਕ ਹਾਂ—ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੁਆਰਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੀਵਨ ਕੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੰਸਾਰ, ਜਾਂ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ? ਤੁਹਾਡੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਮੂਹ ਜੀਵਤ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੈ।" ਮਾਤਾ ਦੀ ਇਹ ਦੁਖ ਭਰੀ ਅਰਦਾਸ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਅਜਿਹੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਜਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਹਾਥੀ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਨਾਲ ਡਰ ਕੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਵੇਖਿਆ। ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਥੇ ਉਚਿਤ ਬਚਨ ਕਹੇ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਸਦਾ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ੌਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਜਦ ਮੇਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਨਾ ਦਿਓ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਧਨ ਤੇ ਇੱਛਾ—ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਵਧੀਆ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਨੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਹਨ। ਉਹੀ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਇਕਜੁਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਧਰਮ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਿਰਫ ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਕੌਣ, ਜੇ ਸਖ਼ਤੀ ਕਰੇ, ਅਧਿਆਪਕ, ਰਾਜਾ, ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ, ਗੁੱਸੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ? ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ, ਹੇ ਪਿਤਾ, ਸਾਡੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ, ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਤੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਜੀਵਤ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮਾਤਾ ਕਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਥੋਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਔਰਤ? ਮਾਤਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਕਿ ਮੇਰਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਮੈਂ ਯਯਾਤੀ ਵਾਂਗ, ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਸਕਾਂ। ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ, ਕੇਵਲ ਰਾਜ ਲਈ; ਪਰ ਇਸ ਛੋਟੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, ਮਾਤਾ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਛੋਟੀ ਧਰਤੀ ਚੁਣਦਾ ਹਾਂ, ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਰਾਜੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਹਨ, ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਜਾਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਜੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤਿ ਨਾਲ, ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ, ਬਚਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਦੁਖ ਦਬਾ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਹੌਸਲੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਅਪਮਾਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਉੱਤਮ ਖੁਸ਼ੀ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। "ਜੋ ਕੁਝ ਮੇਰੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਵੋ; ਕੰਮ ਵਿਚ ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ। ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਮੇਰੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਜੋ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਰੱਦ ਕਰਨ ਵੱਲ ਲਗਾਓ। ਅਸੀਂ ਐਸਾ ਕਰੀਏ ਕਿ ਮਾਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹੇ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਪੀੜਾ, ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ, ਜਾਣ-ਅਣਜਾਣ, ਮਾਤਾਵਾਂ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਜਾਂ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੱਚੇ, ਵਾਅਦੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਸਦਾ ਸੱਚ ਦੇਵੋ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਰਹਿਣ, ਕੇਵਲ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਡਰਣ। ਜੇ ਇਹ ਕੰਮ, ਮਾਤਾ ਲਈ ਵੀ, ਪੂਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਚਿੰਤਿਤ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਹਦੀ ਪੀੜਾ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਥੋਂ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਹੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਨਿਕਲਾਂਗਾ, ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਆਪਣਾ ਮਨ-ਚਾਹਾ ਲਕਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵੇਗੀ; ਫਿਰ ਉਹਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਛਾਲੇ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਜਟਾ ਧਾਰ ਕੇ, ਵਾਸ ਕਰਾਂਗਾ, ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਿਸ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਮਨ ਨੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਤੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਮੈਂ ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰਕੇ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਚੁਣਿਆ—ਸਭ ਦੀਆਂ ਆਗਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।