ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਕੋਸਲਿਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਅਰਜ਼ ਕੀਤਾ, "ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸਗਰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਦਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋਇਆ। ਇਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਨੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਰੇਣੁਕਾ ਨੂੰ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਮਾਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਹੀ ਕਰਾਂਗਾ।" ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਸਿਰਫ ਮੈਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਜਾਂ ਉਲਟਾ ਧਰਮ ਦਾ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਿਹਾ; ਇਹੀ ਪੁਰਾਤਨ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਮੰਨਦੇ ਆਏ ਹਨ, ਮੈਂ ਵੀ ਓਹੀ ਰਸਤਾ ਚੁਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਵਕਤਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਤੁੱਟ ਪ੍ਰੀਤੀ, ਤੇਰੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ, ਤੇਰੀ ਅਡੋਲਤਾ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਅਪਰੰਪਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਅਣੁਭਵੀ ਦੁਖ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੱਚ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਰਹੀ।" "ਧਰਮ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਉਸ ਧਰਮ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਵੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਹੇ ਵੀਰ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਬਚਨ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਮੁੜ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕੈਕਈ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਬਨਵਾਸ ਜਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਜੋ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਉੱਚਾ ਨਿਰਣੈ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ; ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ, ਕਠੋਰਤਾ ਨਾ ਵਧਾ—ਤੇਰਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੇ।" ਇਹ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਕੋਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, "ਮਾਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਬਨ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੰਗਲਮਈ ਕਰਮ ਕਰੋ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਬਨ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਇੱਥੇ ਆ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਆਪਣੇ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਸਵਰਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਂ, ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ, ਵਿਅਥਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਜਦ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਮਾਂ, ਮੈਂ, ਤੁਸੀਂ, ਵੈਦੇਹੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੁਮੀਤਰਾ—ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ। ਮਾਂ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਨਵਾਸ ਵੱਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹੀ ਧਰਮ ਹੈ।" ਜਦ ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਸੱਚੇ, ਡੋਲ੍ਹਣ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਰਾਣੀ ਕੋਸਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁੜ ਜਾਗ ਪਈ ਹੋਵੇ, ਰਾਮ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁੜ ਬੋਲੀ, "ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੀ ਅਧਿਆਪਕਾ ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਨਾਤੇ। ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਇੰਨੀ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ।" "ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੀਵਨ, ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੀ ਇੱਕ ਪਲ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਹੈ।" ਮਾਂ ਦੇ ਇਹ ਵਿਹਲੜ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਹਾਥੀ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਖੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਢਿੱਲ ਨਾ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਚਿਤ ਬਚਨ ਆਖੇ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਤਾ ਸਦਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਜਦ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਅਤੇ ਮਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਐਨਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦੇਵੋ।" "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਸਭ ਧਰਮ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਸਭ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਧਰਮ ਉਪਜੇ, ਓਸੇ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਿਰਫ ਲਾਭ ਦੀ ਲਾਲਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰਫ਼ਦਾਰੀ ਕਦੇ ਵੀ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।" "ਕੌਣ ਐਸਾ ਕਠੋਰ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ, ਰਾਜਾ, ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ, ਚਾਹੇ ਕ੍ਰੋਧ, ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਕਾਰਨ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰੇ? ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਤੀ ਹਨ, ਅਸਲ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪਥ ਹਨ।" "ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੀਵਤ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਰਾਣੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਥੋਂ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਤੀ-ਰਹਿਤ ਨਾਰੀ ਹੋਵੇ? ਮਾਤਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਬਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਾ ਹੋਵੋ; ਸਾਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਮੈਂ ਯਯਾਤੀ ਵਾਂਗ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਮੁੜ ਆ ਸਕਾਂ।" "ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਲਈ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਇਸ ਛੋਟੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, ਮਾਂ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਛੋਟੀ ਧਰਤੀ ਚੁਣੀ ਹੈ।" ਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਮ, ਜੋ ਦੰਡਕ ਬਨ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਦਿਲੋਂ ਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਜਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਤਾਵਲੇ ਹਾਥੀ ਦੀਆਂ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਸਨ, ਨੇ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਅਡੋਲਤਾ ਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਨਿਰਾਸਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। "ਮੇਰੀ ਅਭਿ-ਸ਼ੇਕ ਦੀ ਜੋ ਵੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਜਾਵੇ; ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਦੇ ਪੂਰਾ ਕਰੋ। ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਅਭਿ-ਸ਼ੇਕ ਲਈ ਯਤਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਵੱਲ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ।" "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਐਸਾ ਕਰੀਏ ਕਿ ਸਾਡੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਅਭਿ-ਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹੇ।