ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਮਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਗਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਕਣ੍ਡੂ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਦਿਆ ਤੇ ਵੱਡਾ ਨਾਸ ਹੋਇਆ। ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਰੇਣੁਕਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ, ਹੇ ਮਾਤਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਿਖਾਏ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਮੈਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਜਾਂ ਉਲਟਾ ਧਰਮ ਦਾ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਿਹਾ, ਇਹ ਤਾਂ ਪੁਰਖਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਨਜੂਰ ਕੀਤਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਮੁੜ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਲ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪ੍ਰੀਤ, ਤੇਰੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ, ਅਟੱਲਤਾ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਸੁਭਾਗਣ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਅਤੇ ਸਯਮ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਰਹੀ। ਧਰਮ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਬ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਸੱਚਾਈ ਵੀ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਵੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਹੇ ਵੀਰ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਬਚਨ ਉੱਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੁਣ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਵੀਰ, ਮੈਨੂੰ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਇਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਭਰਿਆ ਨਿਰਣੈ ਛੱਡ ਦੇ, ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਓਟ ਲੈ, ਨਿਰਦਯਤਾ ਨਹੀਂ। ਆਪਣਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਰਾਹੇ ਲਿਆ। ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ, ਫਿਰ ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇ, ਮੈਂ ਇਥੋਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈਂ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰ।” “ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਆਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਦੇ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੁੜ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮਾਂ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖ, ਉਦਾਸ ਨਾ ਹੋ, ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ, ਤੂੰ, ਵੈਦੇਹੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ—ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਰੀਤ ਹੈ। ਮਾਂ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹੋਵੇ।” ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਸੱਚੇ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਧੀਰਜ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਣੀ, ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਜਾਗੀ ਹੋਵੇ, ਨੇ ਰਾਮ ਵਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਮੁੜ ਬੋਲੀ, “ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਕਰਤਵ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਤੇਰੀ ਅਧਿਆਪਕਾ ਹਾਂ। ਪੂਤ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ, ਜੋ ਇੰਨੀ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ, ਜਾਂ ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਵੀ ਕੀ ਮੁੱਲ? ਤੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਹਾਥੀ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਨਾਲ ਹੰਕਾਇਆ ਜਾ ਕੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ, ਜਦ ਮਾਂ ਦੀ ਕਰੁਣ ਕਰਾਹ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਬੇਹੋਸ਼ ਦੇਖਿਆ, ਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ। ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਥੇ ਉਚਿਤ ਬਚਨ ਆਖੇ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ੂਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਜਦ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਤੇ ਮਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਕਰੋ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—all ਧਰਮ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਹਨ। ਉਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਧਰਮ ਉਪਜੇ। ਜੋ ਸਿਰਫ ਲਾਭ ਦੀ ਲਾਲਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਫ਼ਰਤਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਪੂੜਤੀ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਕੌਣ, ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ, ਰਾਜਾ, ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ, ਚਾਹੇ ਕ੍ਰੋਧ, ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਵੀ, ਨਿਰਦਯਤਾ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰੇਗਾ? ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਵਚਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ ਸਾਡਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਰਾਣੀ ਦਾ ਪਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਰਾਣੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਥੋਂ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੱਛੁੜੀ ਹੋਵੇ? ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰ, ਮਾਤਾ। ਸਾਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਜਦ ਮੇਰਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਯਯਾਤੀ ਵਾਂਗ ਮੁੜ ਆਵਾਂ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਰਾਜ ਲਈ ਵੱਡੀ ਯਸ਼ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਛੋਟੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਮਾਂ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਛੋਟੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੁਣਦਾ ਹਾਂ, ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਨਾਲ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਪ੍ਰਦੱਖਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਗਲਾ ਚੈਪਟਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ। ਉਸ ਨੇ ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਧੀਰਜ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ, ਆਪਣਾ ਅਪਮਾਨ ਭੁਲਾ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਜੋ ਤਿਆਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਜਲਦੀ ਹਟਾ ਲਈ ਜਾਵੇ; ਇਹ ਕੰਮ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਦੇ ਪੂਰਾ ਕਰ। ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਮੇਰੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਜੋ ਉੱਦਮ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਰੱਦ ਕਰਨ ਵੱਲ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ।