ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੜੀ ਵਿਦਨਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਵੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨੋ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ। ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਸੁਖ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ; ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋ ਕੇ ਚਾਹੇ ਘਾਸ ਹੀ ਖਾਣਾ ਪਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਮੰਨਜ਼ੂਰ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਭੁੱਖੇ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਤਮ ਕਰ ਲਾਂਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਜੀਣਾ ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।" ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਧਰਮ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਭੋਗੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਰਾਮ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲਿਆ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਮੈਂ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿਓ।" ਰਾਮ ਨੇ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, "ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਗਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਕੰਡੂ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ ਧਰਤੀ ਖੋਦ ਕੇ ਵੱਡੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਰੇਣੁਕਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵ-ਸਦਰਸ਼ ਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਮੰਨੀ; ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਉਹੀ ਕਰਾਂਗਾ।" ਰਾਮ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, "ਇਹ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਸਿਰਫ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਰਸਤਾ ਚੁਣਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਚੁਣਦਾ; ਇਹ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਮੈਂ ਚੱਲਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਮੈਨੂੰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ; ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਧਨੁਧਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ। "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਅਦ্বਿਤੀਯ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਤੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਵਿਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਅਤੁੱਲ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਅਤੇ ਸਯਮ ਦੀ ਮਤਲਬ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ।" "ਧਰਮ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ 'ਤੇ ਹੀ ਸੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਹ ਆਗਿਆ ਵੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਜੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਪਿਤਾ, ਮਾਂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ 'ਤੇ, ਜੋ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।" "ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਗਿਆ ਦੀ ਉਲੰਘਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੈਨੂੰ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਉਕਸਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣਾ ਯੋਧਾ-ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਉੱਚਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਛੱਡ ਦੇ; ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ, ਕਠੋਰਤਾ ਨਹੀਂ—ਤੇਰਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, "ਮਾਤਾ, ਮੇਰੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿਓ; ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰੋ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਾਂਗਾ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੁੜ ਸਵਰਗ ਪਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।" "ਮਾਤਾ, ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ, ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੋ; ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ, ਤੁਸੀਂ, ਵੈਦੇਹੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ—ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਮਾਤਾ, ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਜਰੂਰੀ ਸਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ; ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਵੇ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਟੱਲ ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਰਾਮ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁੜ ਬੋਲ ਪਈ, "ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੀ ਅਧਿਆਪਕ ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਕਰਤਵੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ।" "ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੀਵਨ, ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੀ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ; ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਲ, ਸਾਰਿਆਂ ਜੀਵਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।" ਰਾਮ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਦੁਖੀ ਅਰਦਾਸ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਹਾਥੀ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਨਾਲ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦਾ ਦੁਖ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੋਸ਼-ਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖਿਆ; ਉਹ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ, ਧਰਮਕ ਬੋਲ ਬੋਲਿਆ। "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਵਿਰਤਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਕਰੋ।" "ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਧਨ ਅਤੇ ਇੱਛਾ—ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।" "ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਧਰਮ ਉਪਜੇ; ਜੋ ਸਿਰਫ ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਫਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਖ-ਵਾਦੀਤਾ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।" "ਕੌਣ, ਕਠੋਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਰਾਜਾ, ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ, ਗੁੱਸੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਧਰਮ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰੇਗਾ?" "ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਵਚਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ, ਹੇ ਪਿਤਾ, ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਰਾਣੀ ਦਾ ਪਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜੀਵਤ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਰਾਣੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਥੋਂ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜੀ ਹੋਈ ਔਰਤ।" "ਮਾਤਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਸਾਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਕਿ ਜਦ ਮੇਰਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਯਯਾਤੀ ਵਾਂਗ ਸੱਚ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜ ਆ ਸਕਾਂ।" "ਮੈਂ ਰਾਜ ਦੇ ਲਈ ਵੱਡੀ ਉਪਲਬਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਇਸ ਛੋਟੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਣੀ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਛੋਟੀ ਧਰਤੀ ਚੁਣਦਾ ਹਾਂ, ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ।" ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਡੰਡਕ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ।