ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਉੱਚੇ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਤੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੜੀ ਵਿਹਲਤਾ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਪਈ। ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, "ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਸਹ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਅਧਰਮ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਨਾ ਜਾ। ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸੇਵਾ ਕਰ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਰਤਵ ਕਰ। ਕਸ਼ਯਪ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਬਣ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੇ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ—ਤੂੰ ਇੱਥੋਂ ਜੰਗਲ ਨਾ ਜਾ। ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਸੁਖ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੂੰ ਨਾਲ ਹੋ ਕੇ ਘਾਹ ਖਾਣਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਮਰਨ ਲਈ ਬੈਠ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਫਿਰ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਅਧਰਮ ਕਰਕੇ ਨਿੰਦਿਤ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸਮੁੰਦਰ, ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਕੌਸਲਿਆ, ਤੇਰੀ ਮਾਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲਿਆ। "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਦੇ।" "ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ, ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਗਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਬੈਠਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਧੀਮਾਨ ਕੰਡੂ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਪਿਤਾ ਸਗਰ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਖੋਦ ਕੇ ਵੱਡੀ ਤਬਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ 'ਤੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਰੇਣੁਕਾ ਨੂੰ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮਹਿਲਾ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ; ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਮੈਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮੈਂ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨੀ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਮਹਿਲਾ।" "ਮੈਂ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਧਰਮ ਦਾ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਚੁਣਦਾ; ਇਹ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਕੰਮ ਮੈਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ। "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਤੁੱਟ ਪਿਆਰ, ਤੇਰੀ ਸ਼ੌਰੀਤਾ, ਅਡੋਲਤਾ ਤੇ ਤੇਰੀ ਅਟੱਲ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।" "ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਤੇ ਸਯਮ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ। ਧਰਮ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਮ 'ਤੇ ਹੀ ਸੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵੀ ਧਰਮ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।" "ਹੇ ਵੀਰ, ਜੇ ਕੋਈ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦਾ ਵਚਨ ਲੈ ਲਵੇ, ਉਹ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ।" "ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਗਿਆ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ, ਹੇ ਵੀਰ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਤੇ, ਮੈਨੂੰ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣਾ ਇਹ ਉੱਤਮ ਸੰਕਲਪ, ਜੋ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਕਰਤਵ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਛੱਡ ਦੇ; ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ, ਨਿਰਦਯਤਾ ਨਹੀਂ—ਤੇਰਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਹੱਥ ਜੁੜ ਕੇ ਤੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। "ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਦੇ, ਹੇ ਮਾਤਾ; ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਆਵਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ, ਛੱਡ ਕੇ, ਮੁੜ ਸਵਰਗ ਗਿਆ।" "ਮਾਂ, ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖ, ਵਿਲਾਪ ਨਾ ਕਰ; ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ।" "ਤੂੰ, ਮੈਂ, ਵੈਦੇਹੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ—ਸਾਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਦਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ।" "ਮਾਂ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਾਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਤੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਮਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਣ 'ਤੇ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਦੇ।" ਇਹ ਰਾਮ ਦੇ ਧਰਮਯੁਕਤ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਟੱਲ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੋਵੇ, ਰਾਮ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫਿਰ ਬੋਲ ਪਈ। "ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ—ਤੇਰੀ ਅਧਿਆਪਕ, ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ; ਮੈਂ, ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਛੱਡਣ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।" "ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੀਵਨ, ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੀ ਕੀ ਹੈ? ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਲ ਰਹਿਣਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਹਾਥੀ, ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ, ਮਾਂ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਫਰਿਆਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।" ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਬੇਹੋਸ਼, ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ ਵੇਖਿਆ; ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਥਾਂ ਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲਿਆ। "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਸਦਾ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ੌਰੀਤਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਜਦ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਤੇ ਮਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਕਰੋ।" "ਸਚਮੁਚ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਧਨ ਤੇ ਇੱਛਾ, ਸਭ ਧਰਮ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।" "ਉਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਇਕਜੁੱਟ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਧਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਿਰਫ ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਕਦੇ ਵੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ।" "ਕੌਣ, ਨਿਰਦਯਤਾ ਨਾਲ, ਅਧਿਆਪਕ, ਰਾਜਾ, ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਡਿਊਟੀ ਨੂੰ, ਗੁੱਸੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਹੀ-ਗਲਤ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰੇਗਾ?" "ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ, ਹੇ ਪਿਤਾ, ਆਗਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਰਾਣੀ ਦਾ ਪਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ।