ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਕੈਕਈ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਬੁੱਢੇ, ਮਾਸੂਮ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਵਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਈ। ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਮੇਰੀ ਸਹੇਲੀ ਵਲੋਂ ਆਏ ਅਧਰਮਿਕ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਛੱਡ ਕੇ ਨਾ ਜਾ। ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਕਰਤਵ ਨੂੰ ਨਿਭਾ।" ਕੌਸਲਿਆ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੁਆਰਗ ਪਾਇਆ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਦਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਸੁਖ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਘਾਸ ਖਾਣਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇਗਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।" ਕੌਸਲਿਆ ਰਾਮ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਅਖਾਤ ਪਾਪੀ ਵਾਂਗ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਭੋਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਰਾਮ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਮੈਂ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਕਈ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਕਿਵੇਂ ਇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਮਾਰੀ, ਕਿਵੇਂ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਧਰਤੀ ਖੋਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਰੇਣੁਕਾ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਰਾਮ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਟਾਲਿਆ। ਮੈਂ ਵੀ ਉਹੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨੀ। ਇਹ ਨਵਾਂ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ, ਯਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮੰਨ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਰਾਮ ਫਿਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇਸ ਕਰਤਵ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" ਮਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਮੁੜ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਅਤੁੱਟ ਪ੍ਰੀਤ, ਸ਼ੂਰਤਾ ਅਤੇ ਢਿੱਲ ਨਾ ਛੱਡਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਪਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਾਂ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਅਸਹਣਯੋਗ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੱਚ ਅਤੇ ਸਯਮ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ।" "ਧਰਮ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਵੀ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਣ ਦਾ ਵਚਨ ਲੈ ਲਵੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਉਸਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਛੱਡੇ। ਇਸ ਲਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਕੈਕਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਵਾਲਾ ਨਿਰਣੇ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਛੱਡ ਦੇਵੋ। ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਆਓ, ਕਠੋਰਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ—ਤੇਰਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੇ।" ਫਿਰ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, "ਮਾਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇਵੋ ਕਿ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈਂ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੰਗਲਮਈ ਕਰਮ ਕਰ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁੜ ਸੁਆਰਗ ਗਿਆ ਸੀ।" "ਮਾਂ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿਚ ਰੱਖ, ਵਿਲਾਪ ਨਾ ਕਰ। ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਦ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੈਂ, ਤੂੰ, ਵੈਦੇਹੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ—ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਮਾਂ, ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖ; ਮੇਰਾ ਮਨ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਅਟੱਲ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਅਤੇ ਧਰਮਕ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁੜ ਚੇਤ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਰਾਮ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਤੇਰਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਕਰਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇਰੀ ਅਧਿਆਪਕ ਹਾਂ। ਮੈਂ, ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।" "ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੀਵਨ, ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੀ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕ ਪਲ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੈ।" ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਹਾਥੀ, ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਾਮ, ਮਾਂ ਦੀ ਕਰੁਣਾ ਭਰੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਲਗਭਗ ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵੇਖਿਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਉਥੇ ਜੋ ਚੰਗਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਬਚਨ ਆਖਦਾ ਹੈ। "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਤਾ ਸਦਾ ਪਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਅਤੇ ਮਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹਤ ਨਾ ਕਰੋ।" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਸਭ ਫਲ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" "ਉਸੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਧਰਮ ਉਪਜੇ; ਜੋ ਕੇਵਲ ਲਾਭ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਅ ਸੁਖ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ।" "ਕੌਣ ਐਸਾ ਨਿਰਦਈ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ, ਰਾਜਾ, ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਵੱਡਿਆਂ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਕੰਮ, ਚਾਹੇ ਗੁੱਸੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਬਿਨਾਂ, ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰੇ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਧੀਰਜ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਚਾ ਜਤਾਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੀ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।