ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਾਤਾ, ਦਸ਼ਰਥ ਕਿਸ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਕਿਸ ਸਮਝ ਤੇ ਆਧਾਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤਿਆਰ ਰਾਜ-ਸੰਪਤੀ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ? ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਕਰਕੇ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਿਥੋਂ ਲਿਆ ਰਹੇ ਹਨ?" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਆਪਣੀ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਈ: "ਮਾਤਾ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ; ਮੈਂ ਸੱਚਾਈ, ਆਪਣੀ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਕੀਤੇ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਰਾਮ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਾਤਾ, ਸੋਚ ਲਓ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸਵੇਰੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਾਤਾ, ਮੇਰਾ ਸ਼ੌਰ ਜ਼ਰੂਰ ਵੇਖੇਗੀ, ਰਾਘਵ ਵੀ ਵੇਖੇਗਾ।" ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਕੈਕੇਈ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਮੰਦਭਾਗੀ, ਬਚਪਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬੁੱਢੇਪੇ ਲਈ ਨਿੰਦਾ-ਯੋਗ ਹੈ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਰੋ ਪਈ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ: "ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੀ ਸਹ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਅਧਰਮ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਛੱਡ ਕੇ ਇਥੋਂ ਨਾ ਜਾ। ਤੂੰ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਤੇ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਕਰਤਵ ਨਿਭਾ।" ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ, "ਜਿਵੇਂ ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਤਪਸਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਪਾਇਆ, ਤੂੰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇਣਾ ਤੇਰਾ ਕਰਤਵ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ—ਇਥੋਂ ਜੰਗਲ ਨਾ ਜਾ।" "ਤੂੰ ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਕੋਈ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ; ਚੰਗਾ ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾਲ ਘਾਸ ਖਾ ਲਵਾਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਥੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।" "ਫਿਰ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਅਖਾਤ ਅਧਰਮ ਕਰਕੇ, ਨਿੰਦਾ-ਯੋਗ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ।" ਕੌਸਲਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਨਾ ਵਿੱਚ ਰੋਈ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ।" ਰਾਮ ਨੇ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, "ਇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ, ਜਾਨ-ਬੁਝ ਕੇ ਗਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਣਡੂ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਖੋਦ ਕੇ ਵੱਡੀ ਤਬਾਹੀ ਕੀਤੀ। ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਵੀ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਰੇਣੁਕਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੁਲ੍ਹਾ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ।" "ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ, ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਨਿਭਾਈ; ਮੈਂ ਵੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਿਭਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ।" "ਮੈਂ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਜਾਂ ਉਲਟ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ; ਇਹ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਲੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਸੇ ਨੂੰ ਫੋਲੋ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਅਤੁੱਲ ਪ੍ਰੀਤ, ਤੇਰੀ ਸ਼ੌਰ, ਤੇਰੀ ਨਿਰਭਿਕਤਾ ਤੇ ਤੇਰੀ ਅਟੱਲ ਤਾਕਤ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਸੁਭਾਗੀ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਦੁਖ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ।" "ਧਰਮ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।" "ਹੀਰੋ, ਜੇ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲਈ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਿਆਰ ਵਿੱਚ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" "ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਗਿਆ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉਕਸਾਇਆ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਯੋਧਾ-ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਛੱਡ ਦੇ; ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ, ਨਰਮਤਾ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰੱਖ।" ਇਹ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਮੁੜ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮਾਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਥੋਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਵਾਂ; ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਬੰਧੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਆਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਸਵਰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁੜ ਪਾਇਆ।" "ਮਾਂ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ, ਵਿਅਥਾ ਨਾ ਕਰ; ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ।" "ਮਾਂ, ਮੈਂ, ਤੂੰ, ਵੈਦੇਹੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ—ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ।" "ਮਾਂ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਸਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਨੂੰ ਰੋਕ; ਜਦ ਮੇਰਾ ਮਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਤੇ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਫੋਲੋ ਕਰ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਧਰਮ-ਮਯ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਡੋਲ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁੜ ਜਾਗੀ ਹੋਵੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁੜ ਆਖੀ: "ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਤੇਰਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਵੀ—ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ-ਧਰਮ ਤੇ ਮਮਤਾ ਨਾਲ; ਮੈਂ, ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਜੋ ਇੰਨੀ ਦੁਖੀ ਹਾਂ।" "ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੀਵਨ, ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੀ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ; ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕ ਪਲ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਤ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਹਾਥੀ, ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਨਾਲ ਭਜਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਾਮ, ਮਾਂ ਦੀ ਦੁਖ-ਭਰੀ ਕਰੂਣ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।