ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੁੱਲ ਜਾਂ ਅਜਿਹੀ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵਨ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਦੋਸਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀ, ਲੁਕ ਕੇ ਵੀ, ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਮੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਕੌਣ ਅਜਿਹੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਸਿੱਧਾ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ?” ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, “ਕਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲ ਰਾਜਸੀ ਭਾਵ ਰੱਖੇਗਾ ਜਦ ਪਿਤਾ ਬਚਪਨ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ? ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰੱਖੋ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ। ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਧਨੁ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਖੜੀ ਹਾਂ, ਰਾਘਵ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਤੇਰੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ, “ਮਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਜੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੀਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਜਿਹੜਾ ਭਰਤ ਦੇ ਪੱਖ 'ਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੇ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਰਮ ਦਿਲ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਪੇਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਪਿਤਾ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ, ਮਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਗੁਰੂ ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਤਰਕ ਤੇ ਆਧਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਰਾਜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਕੋਲ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਹੈ ਜੋ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇਵੇ?” ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਪਣੀ ਭਾਵਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, “ਮਹਾਰਾਣੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਸੱਚੀ ਭਕਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ; ਸੱਚ, ਧਨੁ ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਸਪਤ ਲੈ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਰਾਮ ਅੱਗ ਜਾਂ ਵਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਣ ਲੋ, ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸਵੇਰੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਹਾਰਾਣੀ ਮੇਰੀ ਵੀਰਤਾ ਵੇਖੇ, ਤੇ ਰਾਘਵ ਵੀ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਪਿਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕੈਕੇਈ ਨਾਲ ਲਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਦਇਆਲੂ, ਬਚਪਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗੀ ਕਰਕੇ ਨਿੰਦਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਕੌਸਲਿਆ ਰੋ ਪਈ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੋਲਦੀ ਹੈ, “ਸਹਿ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਅਧਰਮੀ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਛੱਡ ਕੇ ਨਾ ਜਾ। ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਤਕ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਹੈਂ, ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਰਤਵ ਕਰ।” ਕੌਸਲਿਆ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, “ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਸ਼ਯਪ ਵੱਡੀ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਸੁਰਗ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ—ਤੂੰ ਇੱਥੋਂ ਵਨ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾ।” ਕੌਸਲਿਆ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਪੁੱਤ, ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਸੁਖ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ; ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਘਾਹ ਖਾਂ ਲਵਾਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਛੱਡ ਕੇ ਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਮਰ ਜਾਣਾ; ਮੈਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਫਿਰ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਅਜਿਹੀ ਨਰਕ ਵਿਚ ਪਵੇਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਾ ਦਾ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਨਰਕ ਭੋਗਿਆ।” ਕੌਸਲਿਆ ਦੀਆਂ ਇਹ ਦੁਖੀ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਰਾਮ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਮੈਂ ਨਤ ਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਵਨ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿਓ।” ਰਾਮ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਵਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ, ਜਾਣ-ਬੂਝ ਕੇ ਗਾਂ ਮਾਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੰਡੂ ਨੇ। ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ ਧਰਤੀ ਖੋਦੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਤਬਾਹੀ ਹੋਈ। ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਰੇਣੂਕਾ ਨੂੰ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲਈ, ਵਨ ਵਿੱਚ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਬਿਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ; ਮੈਂ ਵੀ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ।” ਰਾਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਹੋਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਂਦਾ; ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਰਾਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ; ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।” ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਮੁੜ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਭਾਵਨਾ, ਵੀਰਤਾ, ਡਟੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਰਿਤਰ ਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਦਵਿਤੀਅ ਦੁਖ ਭੋਗ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਚ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਦੀ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ। ਧਰਮ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ 'ਤੇ ਹੀ ਸਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਹ ਆਗਿਆ ਵੀ ਧਰਮ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।” ਰਾਮ ਸਿੱਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, “ਜੋ ਵੀਰ, ਪਿਤਾ, ਮਾਂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਗਿਆ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਵਨ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣਾ ਇਹ ਉੱਤਮ ਸੰਕਲਪ, ਜੋ ਸ਼ੂਰੀਆਂ ਦੇ ਕਰਤਵ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਛੱਡ ਦੇ; ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ, ਨਰਮੀ ਵਿੱਚ—not ਕਠੋਰਤਾ—ਤੇਰਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੇ।” ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਵਿਚਲੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।