ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਕੌਸਲਿਆ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਤ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਮੌਕੇ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮਾਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਗਲ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਾਘਵ ਰਾਜਸੀ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਕੇਕਈ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਬਲਬੂਤੇ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇ। ਇੱਕ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ? ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਐਸਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਐਸਾ ਪਾਪ, ਜਿਸ ਲਈ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਝਿਤ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਚੁੱਪ ਚਾਪ, ਚਾਹੇ ਦੋਸਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੈਰੀ, ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਕੋਈ ਪਿਤਾ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ, ਆਪਣੇ ਐਸੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ, ਸਿੱਧਾ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਭਾਵ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਮੁੜ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਨਾਲ ਐਸਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰੱਖੋ। ਜਦ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ, ਰਾਘਵ, ਵਿਰੁੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਖੜੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ। ਮਾਂ, ਜੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਰੋਧੀ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤੀਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਜਿਹੜਾ ਭਰਤ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੇ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਰਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪਿਤਾ, ਕੇਕਈ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਤੇ ਵੈਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ, ਮਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਠੀ, ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਕਿਸ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਤਰਕ ਤੇ ਆਧਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੇਕਈ ਨੂੰ ਇਹ ਤਿਆਰ ਰਾਜਸੀ ਭਾਗ ਦਿੰਦਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਜਦ ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦੇਣ ਦੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਮਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ; ਸੱਚ, ਮੇਰੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਮੇਰੇ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਸਪਤ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਰਾਮ ਅੱਗ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਰੱਖੇ, ਮਾਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ। ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਮਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਸ਼ੌਰ्य ਦੇਖੋ, ਤੇ ਰਾਘਵ ਵੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕੇਕਈ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਬਚਪਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਰੋ ਰਹੀ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਸਹ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਅਧਰਮੀ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਤੜਫ ਰਹੀ ਹੈ, ਛੱਡ ਕੇ ਨਾ ਜਾਵੀਂ। ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਤਕ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸੇਵਾ ਕਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਰਤਵ ਕਰ। ਜਿਸ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਮਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਕਸ਼ਯਪ, ਵੱਡੀ ਤਪਸਿਆ ਵਾਲਾ, ਸਵਰਗ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਤੂੰ ਆਦਰ ਦੇਣੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ—ਤੂੰ ਇੱਥੋਂ ਜੰਗਲ ਨਾ ਜਾ। ਮੈਨੂੰ, ਜੇ ਤੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਕੋਈ ਕਦਰ ਨਹੀਂ; ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋ ਕੇ, ਚਾਹੇ ਘਾਹ ਹੀ ਖਾਵਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਚੰਗਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਛੱਡ ਕੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਫਿਰ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਅਪਵਾਦੀ ਨਰਕ ਨੂੰ ਭੋਗੇਂਗਾ, ਅਧਰਮ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦਾ ਪਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਲਈ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਤੇਰੀ ਮਾਂ, ਐਸਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਮੈਂ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਜਾਨ-ਬੁਝ ਕੇ ਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਕੰਡੂ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ, ਪਿਤਾ ਸਾਗਰ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਖੋਦੀ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਤਬਾਹੀ ਹੋਈ। ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਲਈ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਰੇਣੁਕਾ ਨੂੰ ਕੁਲ੍ਹਾੜੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ, ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ; ਮੈਂ ਵੀ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਮੈਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਧਰਮ ਦਾ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਿਹਾ; ਇਹ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਮੈਨੂੰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਮੁੜ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਕਤਾ ਤੇ ਤੀਖੇ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਅਤੁੱਟ ਭਾਵਨਾ, ਤੇਰਾ ਸ਼ੌਰ्य, ਤੇਰੀ ਸਥਿਰਤਾ ਤੇ ਤੇਰੀ ਤਾਕਤ, ਜੋ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਦਵਿਤੀਯ ਦੁਖ ਭੋਗ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੱਚ ਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ। ਧਰਮ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਪਿਤਾ ਦਾ ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਵੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।