ਇਹ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਇਕ ਵਿਖੇਰੀ ਘੜੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਢਾਢਸ ਬੰਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮਾਤਾ ਜੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਾਘਵ ਰਾਜ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਵੇ। ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਆਦਮੀ, ਜਦੋਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਹਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਣ?” ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਗਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਗਲਤੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਨਿਕਾਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਦੋਸਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਲੁਕ-ਛਿਪ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਘਵ ਦਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਕੋਈ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਸਚਾ, ਸੁਭਾਵਕ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਕਿਹੜਾ ਪੁੱਤ, ਰਾਜ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਪਨ-ਸਮਾਨ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਾਜ-ਸੁਭਾਅ ਰੱਖੇਗਾ?” ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ। ਜਦ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਧਨੁਸ਼ ਹਥ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਖੜਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਜਿਹੜਾ ਭਰਤ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੇ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਰਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਣਦਿੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ।” ਉਹ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, “ਅਹੰਕਾਰੀ, ਅਜਾਣ ਅਧਿਆਪਕ ਲਈ ਵੀ, ਜੇ ਉਹ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਸਜ਼ਾ ਜਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਘਵ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਪਿਤਾ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਤਰਕ ਤੇ ਆਧਾਰ ਕਰਕੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਇਹ ਤਿਆਰ ਰਾਜ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਧਨ ਕਿਵੇਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ?” ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਮਾਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਦਿਲੋਂ ਸਮਰਪਿਤ ਹਾਂ; ਸਚ, ਮੇਰੇ ਧਨੁਸ਼, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਸਪਥ ਲੈ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਰਾਮ ਅੱਗ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਾਤਾ, ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਥੇ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸਵੇਰੇ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਾਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਸ਼ੌਰਤ ਦੇਖੋ, ਰਾਘਵ ਵੀ ਦੇਖੇ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇੱਥੇ ਤਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕੈਕੇਈ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬਚਪਨ-ਸਮਾਨ, ਦਇਆਜੋਗ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਉਮਰ ਕਰਕੇ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ, ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਰੋ ਪਈ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, “ਤੁਸੀਂ, ਮੇਰੀ ਸਹ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਅਧਰਮੀ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਹਾਂ, ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਤੋਂ ਨਾਹ ਜਾਵੋ। ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਤਕ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਸੇਵਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਓ। ਜਿਸ ਪੁੱਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨੀ, ਉਹ ਕਾਸ਼ਯਪ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਤਪस्या ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਹ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।” ਕੌਸਲਿਆ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦਿਓ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ—ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਨਾ ਜਾਓ। ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਕੋਈ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਧੀਆ ਇਹ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੋ ਕੇ ਘਾਸ ਵੀ ਖਾਵਾਂ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਮਰਨ ਲਈ ਰਹਿ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।” ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, “ਫਿਰ, ਪੁੱਤ, ਤੁਸੀਂ ਅਧਰਮ ਕਰਕੇ ਕੂਕਰ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੋਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਭੁਗਤਾ।” ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ ਬਚਨ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਨਤ-ਮਸਤਕ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿਓ।” ਰਾਮ ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਕ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਜਾਣ-ਬੂਝ ਕੇ ਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਬੈਠਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਣਡੂ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸਾਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਿਆਂ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ‘ਤੇ ਧਰਤੀ ਖੋਦ ਕੇ ਵੱਡੀ ਤਬਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਰਾਮ ਨੇ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ‘ਤੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਰੇਣੁਕਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ।” ਰਾਮ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ, ਮਾਤਾ ਜੀ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ; ਮੈਂ ਵੀ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੈਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਹਾਲੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ, ਮਾਤਾ ਜੀ। ਮੈਂ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ; ਇਹ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼-ਧਾਰੀ ਸੀ। ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਤੁੱਟ ਪਿਆਰ, ਤੇਰੀ ਸ਼ੌਰਤ, ਤੇਰੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਅਟੱਲ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ-ਚਰਿਤਰ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਚ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀਆਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਵਿਲਾਪ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾਵਾਂ, ਇਸ ਵਿਖੇਰੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੇ ਅਣਡੋਲ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਪृष्ठਭੂਮੀ ਬਣੀਆਂ।