ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਅਸਹਨਯ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਤਕਦੀ ਹੋਈ ਬਹੁਤ ਰੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਆਪਣੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ, ਦੁਖੀ ਦਿਲ ਨਾਲ, ਵਚਨ ਕਹੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮਾਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਾਘਵ ਰਾਜ-ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਕੇਕਈ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇ। ਵੱਡਾ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਜਦੋਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਜਦ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਜਾਂਦਾ? ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕੁਕਰਮ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਨਿਕਾਲ ਕੇ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਵੀ, ਕੋਈ ਦੋਸਤ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਰਾਘਵ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਕੌਣ ਅਜਿਹੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੇਵਤਾਂ ਵਰਗਾ, ਸਿੱਧਾ, ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨੇਹੀ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ, ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰੀਤ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਵੱਲ ਰਾਜ-ਭਾਵ ਰੱਖਦਾ, ਜਦ ਪਿਤਾ ਮੁੜ ਬਾਲਕਤਾ ਵੱਲ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ? ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਰੱਖੋ। ਮੈਂ, ਆਪਣੇ ਧਨੁ ਨਾਲ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਤੁਹਾਡੇ, ਰਾਘਵ, ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਖੜੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਰੋਧੀ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤੀਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਰਹਿਤ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਜਿਹੜਾ ਭਰਤ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੇ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਰਮ ਲੋਕ ਸਦਾ ਉਲਾਹਣੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਪਿਤਾ, ਕੇਕਈ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਨਾ ਸੰਕੋਚ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਅਜਿਹੇ ਗੁਰੂ ਲਈ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰੀ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਜਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਜੇਤੂ, ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਤਰਕ ਤੇ ਆਧਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਜ-ਸੁਖ ਕੇਕਈ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਮੈਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਕੇ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਧਨ ਦੇਣ ਦੀ ਉਸ ਪਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ? ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਦਿਲੋਂ ਸੱਚਾ, ਧਨੁ, ਅਤੇ ਜੋ ਯਗਨ ਕਰ ਚੁਕਾ ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੌਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਰਾਮ ਅੱਗ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ, ਮਾਤਾ, ਜਾਣ ਲੋ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸਵੇਰੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਾਤਾ, ਮੇਰੀ ਵਿਰਤਾ ਵੇਖੇ, ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵੱਧਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਕੇਕਈ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਦਇਆਲੁ, ਬਾਲਕ-ਜਿਹਾ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗੀ ਕਰਕੇ ਨਿੰਦਾ-ਯੋਗ ਹੈ, ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਵਚਨ ਸੁਣਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਰੋਦੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੋਲੀ। “ਤੂੰ, ਮੇਰੀ ਸਹ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਅਧਰਮ-ਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਾਂ, ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਨਾ ਜਾਵੀਂ। ਤੂੰ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸੇਵਾ ਕਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਰਤਵ ਕਰ। ਜੋ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ-ਪਾਲੀ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਕਾਸ਼ਯਪ, ਵੱਡੀ ਤਪਸਿਆ ਵਾਲਾ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਤੂੰ ਆਦਰ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ—ਇੱਥੋਂ ਜੰਗਲ ਨਾ ਜਾ। ਮੈਂ, ਤੈਥੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਸੁਖ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ; ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾਲ ਘਾਹ ਹੀ ਖਾ ਲਵਾਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਛੱਡ ਕੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਾਂਗੀ। ਤਦ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਅਪਵਾਦ-ਯੋਗ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ, ਅਜਿਹੇ ਅਧਰਮ-ਕਰਤਾ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦਾ ਦੇਵਤਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਕਰਕੇ, ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਜਦ ਕੌਸਲਿਆ, ਤੇਰੀ ਮਾਤਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਚਨ ਬੋਲੇ। “ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ। ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾਲਦੇ ਹੋਏ, ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਗਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਕੰਡੂ ਨੇ। ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਪਿਤਾ ਸਗਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਖੋਦ ਕੇ, ਵੱਡਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ, ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਰੇਣੁਕਾ ਨੂੰ ਕੁਹਾਡੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ। ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ, ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਬਿਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ; ਮੈਂ ਵੀ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ। ਸਿਰਫ ਮੈਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਧਰਮ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ-ਪਾਲੀ, ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਮੈਂ ਦਿੱਤਾ, ਮਾਤਾ। ਮੈਂ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਧਰਮ ਦਾ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਿਹਾ; ਇਹ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਕੰਮ ਮੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਹੀਂ; ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਮੁੜ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧਨੁਧਾਰੀ ਸੀ। “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਤੁਟ ਪ੍ਰੀਤੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਤੇਰੀ ਵਿਰਤਾ, ਅਡੋਲਤਾ, ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਅਜਿਹੀ ਤਾਕਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।