ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮੌਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਥਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਮੌਤ ਮੈਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਫੜ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਰੋ ਰਹੀ ਹਿਰਣੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਜ਼ਰੂਰ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਨੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਨ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਨ ਟੁੱਟ ਕੇ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਪੀੜ੍ਹਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖਾਤਰ ਵ੍ਰਤ, ਦਾਨ, ਸਯਮ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਅਰਥ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬੀਜ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਦੇ ਮੌਤ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਉਸਦੇ, ਮਰੇਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਚਲ ਪਵਾਂਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਵੀਰਲੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੀਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਰੋ ਪਈ ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਪਸਰਾ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰੂਣ ਵਿਆਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਚਿਤ ਬੋਲ ਬੋਲੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮਾਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਰਾਘਵ ਰਾਜਸਭਾ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਬੋਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇ। ਜਦ ਬੁੱਢਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਜਾਂਦਾ? ਮੈਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਘਵ ਨੇ ਕੁਝ ਐਸਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਨਿਕਾਲ ਕੇ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ।" "ਮੈਂ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਦੋਸਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਜੋ ਗੁਪਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਰਾਘਵ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਮੀ ਦੱਸ ਸਕੇ। ਕੌਣ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਐਸੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਰਗਾ, ਸਿਆਣਾ, ਸਯਮੀ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਬਿਨਾ ਵਜ੍ਹੇ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਕਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਬੁੱਢੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਰਗੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਵਾਲਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰੇਗਾ? ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਮੈਨੂੰ ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਇਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰੱਖੋ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਕਿਸ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਚੁੱਕੇ? ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਜੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਰੋਧੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੀਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਜੋ ਭੀ ਭਰਤ ਦੀ ਪੱਖ ਕਰੇਗਾ ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਰਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਔਖਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੇਕਰ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਉਕਸਾਏ ਹੋਏ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਅਜੇਹਾ ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਨ ਨਾਸ਼ਕ, ਪਿਤਾ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਤਰਕ ਨਾਲ ਇਹ ਤਿਆਰ ਰਾਜ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ?" "ਜਦ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਦੌਲਤ ਕਿਵੇਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਹੇ ਰਾਣੀ, ਮੈਂ ਦਿਲੋਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹਾਂ; ਸੱਚ, ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਯਗਿਆਂ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਰਾਮ ਅੱਗ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਣ ਲਵੋ, ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੇ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸਵੇਰੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਣੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੇਖੋ, ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਵੀ ਦੇਖੇ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਉਮਰਦਰਾਜ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਕੈਕਈ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ, ਬੇਚਾਰੇ ਤੇ ਬਚਪਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੁਖ ਨਾਲ ਰੋ ਪਈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੀ: "ਤੂੰ, ਮੇਰੀ ਸਹਪਤਨੀ ਦੇ ਅਧਰਮੀ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਛੱਡ ਕੇ ਨਾ ਜਾ। ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਰਹੇਂ, ਮੈਨੂੰ ਸੇਵਾ ਕਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਵੱਡਾ ਤਪ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਕਰ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੇਰੀ ਵੀ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ—ਤੂੰ ਇੱਥੋਂ ਜੰਗਲ ਨਾ ਜਾ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਸੁੱਖ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾਲ ਹੋ ਕੇ ਘਾਸ ਵੀ ਖਾ ਲਵਾਂ, ਪਰ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਤਮ ਕਰ ਲਵਾਂਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।" "ਫਿਰ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਅਪਵਾਦ ਵਾਲੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਨਰਕ ਭੋਗਿਆ।" ਕੌਸਲਿਆ ਦੀਆਂ ਇਹ ਵਿਹਲਾਵਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਿਆਂ ਆਖਣ ਲੱਗਾ: "ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਮੈਂ ਨਿਵੇਂ ਹੋ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਵੋ।" "ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਣਡੁ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਧਰਤੀ ਖੋਦ ਕੇ ਵੱਡੀ ਤਬਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਾਰਸ਼ੁਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਰੇਣੁਕਾ ਨੂੰ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ, ਹੇ ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਆਕੁਲਤਾ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਪਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ।