ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੁਖ ਅਤੇ ਵਿਹਲਾਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਹੋਈ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਮੈਂ ਕਿੰਨੀ ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਚਾਰੀ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਂਗੀ? ਉਪਵਾਸ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਪਾਲਿਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਅਜ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ ਹਾਂ।" ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, "ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਵੱਡੀ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹਨਾ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਵੀ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਦਰਿਆ ਦਾ ਕੰਢਾ ਤਾਜ਼ਾ ਮੀਂਹ ਦੇ ਵਗ ਨੂੰ ਸਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਧਰਮਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਥਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਮੌਤ ਮੈਨੂੰ ਰੋਣ ਵਾਲੀ ਮਿਰਗ ਵਾਂਗ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਜਕੜ ਲੈਂਦੀ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਜ਼ਰੂਰ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਹਨਾ ਦੁੱਖਾਂ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ; ਲਗਦਾ ਹੈ, ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਕੋਈ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ।" ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਸਭ ਵ੍ਰਤ, ਦਾਨ, ਸਯਮ ਤੇ ਤਪ, ਜੋ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਬੀਜ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈ ਗਏ, ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਏ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੌਤ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ, ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਹੋਈ ਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਦਾ ਬਛੜਾ ਖੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਚੱਲ ਪਵਾਂਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬਛੜੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਅਸਹਿਣ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਈ, ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਪਸਰਾ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਮਾਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਰਾਘਵ ਰਾਜ-ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ ਜੰਗਲ ਜਾਵੇ। ਵੱਡਾ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਜਦੋਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੀ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦਾ? ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਐਸਾ ਦੋਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਨਿਕਾਲ ਕੇ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ? ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਦੋਸਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਉਸਦੇ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦਾ। ਕੌਣ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ, ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦਇਆਲੂ ਹੈ, ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ?" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, "ਕਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਪਨ ਵਾਲੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਸੀ ਸੁਭਾਵ ਰੱਖੇਗਾ? ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ, ਇਹ ਹੁਕਮ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੱਖੀਏ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਾਂ, ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਕੋਲ ਖੜੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣਿਆਂ ਤੀਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਞਾ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਜੋ ਭਰਤ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਰਮ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੰਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਉਹ ਫਿਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਜੇ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਕੋਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਧਰਮੀ, ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਗਤ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਸਮਝ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਤਿਆਰ ਰਾਜ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ? ਜਦ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ?" "ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਦਿਲੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਸੱਚ, ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਯਗਿਆਂ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਰਾਮ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਥੇ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸਵੇਰੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਵਿਰਤਾ ਤੂੰ ਵੀ ਵੇਖੀਂ, ਰਾਘਵ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਜੇ ਲੋੜ ਪਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਕੈਕਈ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੋ ਗਏ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸਯੋਗ ਹੋ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਸਹ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਅਧਰਮੀ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ ਇਥੋਂ ਨਾ ਜਾ। ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਹੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਸੇਵਾ ਦੇ, ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਰਤਵ ਹੈ। ਜਿਸ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਕਸ਼੍ਯਪ ਮਹਾਨ ਤਪ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ—ਇਥੋਂ ਜੰਗਲ ਨਾ ਜਾ।" "ਮੇਰੇ ਲਈ, ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸੁਖ ਹੈ, ਨਾ ਮੌਤ ਦੀ ਆਸ; ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋ ਕੇ ਘਾਹ ਵੀ ਖਾਣਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਾਂਗੀ। ਫਿਰ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਅਪਵਿੱਤ੍ਰ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ ਅਪਵਾਦ ਭੋਗਿਆ।" ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨਰਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਮੈਂ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ। ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਕਣ੍ਡੂ ਨੇ ਕੀਤਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚਲੇ ਦੁੱਖ, ਵਿਰਹ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਰਹੀ।