ਰਾਘਵ ਜੀ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੈਂ ਹੁਣ ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ। ਤੇਰੇ ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦਾਰ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਦੀ ਵਿੱਛੋੜੀ ਵਿਚ, ਮੈਂ, ਇਹ ਬੇਚਾਰਗੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਮਾਂ, ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਂਗੀ? ਤੇਰੇ ਲਈ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ, ਉਪਵਾਸ, ਤਪ, ਤੇ ਕਈ ਕਸਟ ਸਹਿ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਾਲਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਯਤਨ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਏ, ਮੈਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪੱਕਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਦਰਿਆ ਦੀ ਕਿਨਾਰਾ ਨਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਗਣ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਯਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਥਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਮੌਤ ਮੈਨੂੰ ਜਬਰ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਰੋਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚमुਚ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਣਸਮੇਂ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪੀੜਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ, ਜੋ ਮੈਂ ਵਾਅਦੇ, ਦਾਨ, ਸੰਜਮ ਤੇ ਤਪ ਤੈਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਬੰਜਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਬੀਜ ਪਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਅਣਸਮੇਂ ਮੌਤ ਪਾ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਝੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜੇ ਤੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ? ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਤਰਸਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਝੇ ਲਈ ਤਰਸਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਹਣੀ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਹੋਈ ਬਹੁਤ ਰੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵਕਨਿਆ ਆਪਣੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਫਸੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਵਿਅਸਤੀਸ ਸਰਗਾ (ਅਧਿਆਇ) ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿਚ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਾਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। "ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਮਾਤਾ, ਕਿ ਰਾਘਵ ਰਾਜ-ਸੰਪਦਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਮਹਿਲਾ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ 'ਤੇ ਜੰਗਲ ਜਾਵੇ। ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਦਬਾਏ ਹੋਏ ਹੋ ਕੇ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ? ਮੈਂ ਉਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਐਸਾ ਗਲਤ ਕੰਮ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ, ਚਾਹੇ ਦੋਸਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ, ਕੋਈ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਦੱਸ ਸਕੇ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਕੌਣ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਛੱਡ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ, ਸਿੱਧਾ, ਸੰਜਮੀ, ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ? ਕਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਚਲਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਮੁੜ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਲਈ ਰਾਜ-ਵਤੀਰਤਾ ਰੱਖੇਗਾ? ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਆਓ, ਮਾਤਾ, ਇਹ ਆਗਿਆ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖੀਏ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ। ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਖੜਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ, ਰਾਘਵ, ਕਿ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜੇ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮਾਨਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੇ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿਰੋਧੀ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੀਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਜੋ ਭਰਤ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੇ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਰਮ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਤੇ ਵੈਰੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਧਿਆਪਕ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰੇ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣੇ, ਤੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਕਾਰਨ ਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰਾਜ-ਸੰਪਦਾ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਤੇਰੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਹੈ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦੇਣ ਦੀ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ? ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਦਿਲੋਂ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ; ਸੱਚ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਆਪਣੇ ਯਜਨ ਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਸਮ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਰਾਮ ਅੱਗ ਵਿਚ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਵੇ, ਮਾਤਾ, ਜਾਣ ਲੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸਵੇਰੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਾਤਾ, ਮੇਰੀ ਵਿਰਤਾ ਵੇਖੇ, ਤੇ ਰਾਘਵ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੁੱਢੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕੈਕੇਈ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਖੀ, ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਤੇ ਉਮਰ ਕਰਕੇ ਨਿੰਦਤ ਹੈ, ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਇਹ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਰੋਂਦੀ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੋਲ ਪਈ। "ਤੂੰ, ਮੇਰੀ ਸਹੇਲੀ ਦੀਆਂ ਅਧਰਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖ ਵਿਚ ਪੀੜਤ ਹਾਂ, ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਨਾ ਜਾਵੀਂ। ਤੂੰ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਸੇਵਾ ਕਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਕਰ। ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਸ਼ਯਪ ਵੱਡੀ ਤਪ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਤੂੰ ਆਦਰ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ—ਤੂੰ ਇੱਥੋਂ ਜੰਗਲ ਨਾ ਜਾ। ਮੇਰੇ ਲਈ, ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਾਂ ਸੁਖ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ; ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋ ਕੇ ਘਾਸ ਖਾਣਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇਗਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖ ਵਿਚ ਸੜ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਜਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਫਿਰ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਅਧਰਮ ਕਰਕੇ ਨਿੰਦਤ ਨਰਕ ਵਿਚ ਪਵੇਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਤ ਕੀਤੀ: "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਮੈਂ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ।