ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੀ ਅਤਿ ਦਰਦ ਭਰੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਪ੍ਰਗਟਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਰਾਘਵ, ਤੇਰੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਪੀੜਾ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਨੰਤ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦੀ, ਜਦਕਿ ਮੈਂ ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ। ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਂਗੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਾਂਗੀ? ਉਪਵਾਸ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਜਤਨ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਵਿਹੀਣ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪੱਕਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਆਪਣੀ ਕੰਢ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਦੇ ਨਵੇਂ ਜਲ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਿਗਾੜਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮੌਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਧਰਮਰਾਜ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਤ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਜਬਰਦਸਤੀ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ੇਰ ਰੋ ਰਹੀ ਹਰਣੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਨੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵਰਤ, ਦਾਨ, ਸਯਮ ਤੇ ਤਪ, ਜੋ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਸਭ ਅੰਨਜਣ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਏ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਏ। ਜੇਕਰ ਵੱਡੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿ ਰਹੀ ਕੋਈ ਮਾਂ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਅਪਨੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤ ਪਾ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਬਛੜੀ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਗਾਂ। ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜੇ ਤੂੰ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ? ਮੈਂ ਵੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲ ਪਵਾਂਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬਛੜੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਪਈ ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਵਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਪਸਰਾ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪੁੱਤਰ ਵਲ ਤੱਕਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਆਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬੋਲ ਬੋਲੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮਾਤਾ, ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਾਘਵ ਰਾਜਸੀ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇ। ਬੁੱਢਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੰਗ ਹੋ ਕੇ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ? ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਅਜਿਹਾ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਨਿਕਾਲ ਕੇ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੀ, ਚਾਹੇ ਦੋਸਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦਾ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕੌਣ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ, ਸਿੱਧਾ, ਸਯਮੀ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦਇਆਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰੀਤ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ-ਫੇਰ ਗਏ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਰਾਜਸੀ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰੇਗਾ? ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ, ਤੂੰ ਇਹ ਹੁਕਮ ਆਪਣੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰੱਖ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਾਂ, ਹਥਿਆਰ ਫੜ ਕੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਰਾਘਵ, ਕੋਈ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਕੋਲ ਖੜੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਪੁਰਖੋ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤੀਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਜੋ ਕੋਈ ਭਰਤ ਦਾ ਪੱਖ ਲਵੇਗਾ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਲਕਾ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਉਕਸਾਏ ਹੋਏ, ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਝਿਜਕ ਮਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਧਰਮੀ, ਗਿਆਨਹੀਨ ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਚੁੱਕੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਵਜ੍ਹਾ ਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਤਿਆਰ ਰਾਜ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਜਦ ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰ ਚੁੱਕਾ, ਫਿਰ ਉਸ ਕੋਲ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇਣ ਦੀ ਕੀ ਤਾਕਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਦਿਲੋਂ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹਾਂ; ਸੱਚ, ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਜੋ ਯਗ ਕਰ ਚੁੱਕਾ, ਉਸ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਰਾਮ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਰੱਖੇਗਾ, ਤਾਂ ਜਾਣ ਲੈ, ਮਾਂ, ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਥੇ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸਵੇਰੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਾਤਾ, ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵੇਖੀਂ, ਤੇ ਰਾਘਵ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੁੱਢੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਕੈਕਈ ਵਲ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਨਿਕੰਮਾ ਤੇ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਵਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਪਈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੋਲੀ, “ਤੂੰ, ਮੇਰੀ ਸਹੇਲੀ ਦੇ ਅਧਰਮੀ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਛੱਡ ਕੇ ਨਾ ਜਾ। ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਦ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਰਹੇਂ, ਤਾ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਸ਼ਯਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਵੱਡਾ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਕਰ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇਣਾ ਤੇਰਾ ਫਰਜ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਤੂੰ ਇੱਥੋਂ ਜੰਗਲ ਨਾ ਜਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਘਾਹ ਖਾਣਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇਗਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਮਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਾਂਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਫਿਰ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਪਾਪੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਨਰਕ ਭੋਗਿਆ ਸੀ।” ਜਦ ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਚਨ ਆਖੇ।