ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਦੁੱਖ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਅੰਤਹੀਣ ਸੋਗ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਜਦ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਹੀ ਅਣਦੇਖਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਜਦ ਤੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਮੌਤ ਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਿਆ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲੋਂ ਅਣਮਨਜ਼ੂਰ ਰਹੀ। ਕੈਕਈ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਘੱਟ ਹੀ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਸੇਵਾ ਕਰੇ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਦ ਉਹ ਕੈਕਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਸ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਰੁੱਖੇ ਤੇ ਕਠੋਰ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਸਹਿ ਸਕਦੀ ਹਾਂ? ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਨੇ, ਰਾਘਵ, ਜਦ ਤੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਆਸ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਸੋਗ, ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਲੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ, ਮੈਂ ਵਧੀਕ ਉਮਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਰਾਘਵ। ਮੈਂ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਤੇ ਦਇਆਜੋਗ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਂਗੀ? ਉਪਵਾਸ, ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਾਲਿਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਈ, ਮੈਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਕਿੰਨਾ ਥਿਰ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਹੜ੍ਹ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਤੋੜ ਨਹੀਂ ਸਕੀ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਆਪਣਾ ਕੰਢਾ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮੌਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਮੌਤ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਰੋ ਰਹੀ ਹਿਰਣੀ ਵਾਂਗ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੀ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਨੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ; ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵਰਤ, ਦਾਨ, ਸੰਜਮ ਤੇ ਜੋ ਤਪ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਸਭ ਬੰਝ ਬੂਟੀ 'ਤੇ ਬੀਜ ਪਾਉਣ ਵਾਂਗ ਵਿਅਰਥ ਰਹਿ ਗਏ। ਜੇਕਰ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਇਨਸਾਨ ਅਪਨੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸਭਾ 'ਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦ ਤੂੰ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ? ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜੇ ਦੀ ਲੋੜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਹ ਅਸਹਨਯੋਗ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਰੋਈ ਤੇ ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਪਸਰਾ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਵੀਹਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਰਾਘਵ ਰਾਜਸੀ ਸੁਖ-ਸੌਖਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਵੇ। ਪਿਤਾ ਜੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਇਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਹਨੂੰ ਜਦ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ? ਮੈਂ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਐਸੀ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਐਸਾ ਪਾਪ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਨਿਕਾਲ ਕੇ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਦੋਸਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ, ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਮੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ। ਕੌਣ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਜ੍ਹਾ ਦੇ, ਐਸੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ, ਸਿੱਧਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਚਲਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਬੁੱਢੇ ਤੇ ਬਚਪਨ ਵਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਰਾਜਸੀ ਰਵੱਈਏ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਵੇਗਾ? ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ, ਤੂੰ ਇਹ ਹੁਕਮ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਾਂ। ਜਦ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਰਾਘਵ, ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ, ਕੋਈ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਪੁਰਸ਼ੋ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਜੋ ਕੋਈ ਭਰਤ ਦਾ ਪੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਰਮ ਦਿਲ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਉਪੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤੇ ਵੈਰੀ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਮਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਤੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਜੇਤੂ, ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਤਰਕ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਤਿਆਰ ਰਾਜ ਭਾਗ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਜਦ ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰ ਬੈਠਾ, ਤਾਂ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ? ਹੇ ਰਾਣੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲੋਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਾਂ; ਸੱਚ, ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਕਸਮ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਰਾਮ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਨ ਲੈ, ਹੇ ਰਾਣੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਥੇ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਰਾਣੀ, ਤੂੰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਵਿਰਤਾ ਵੇਖੀ, ਤੇ ਰਾਘਵ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੁੱਢੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਕੈਕਈ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ, ਦਇਆਜੋਗ, ਬਚਪਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਉਮਰ ਕਰਕੇ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਰਾਮ ਵੱਲ ਮੁੜੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਤੂੰ, ਮੇਰੀ ਸਹੇਲੀ ਦੇ ਅਧਰਮੀ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਾਂ, ਛੱਡ ਕੇ ਨਾ ਜਾ। ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਹੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਸੇਵਾ ਕਰ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫਰਜ ਨਿਭਾ। ਜਿਸ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨੀ, ਉਸ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁੱਖ, ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇਹ ਮਾਂ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਕਟਾਂ ਦੇ ਸਾਥੇ, ਧਰਮ ਤੇ ਫਰਜ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵੀ ਝਲਕ ਰਹੀ ਸੀ।