ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, "ਬੇਸੰਤਾਨ ਔਰਤ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸੰਤਾਨ-ਹੀਣ ਹੋਣ ਦੀ ਪੀੜਾ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪੁੱਤਰ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਕੋਈ ਸੁਖ ਜਾਂ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹ ਸੁਖ ਆਪਣੇ ਪੁੱਰ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਰਾਮ।" ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਾਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, "ਮੈਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉੱਤਮ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਸਹ-ਪਤਨੀਆਂ, ਜੋ ਮੈਥੋਂ ਘੱਟ ਹਨ, ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖਦਾਈ ਤੇ ਚੋਭਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇਸ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁੱਖ ਤੇ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸੀ, ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਦੇਖੀ ਕੀਤੀ ਗਈ; ਤੇਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਮਰਨ ਹੀ ਯਕੀਨੀ ਸਮਝਦੀ ਹਾਂ।" ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, "ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਣਪਸੰਦ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮੈਂ ਵਧ-ਵਧ ਕੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਘੱਟ ਹੀ ਹਾਂ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਦ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਮੈਥੋਂ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀ ਸੋਭਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ, ਐਸਾ ਅਭਾਗੀ, ਉਸ ਦੀ ਕਰੜੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਦੀ ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ? ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਜਨਮਿਆ, ਰਾਘਵ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁਖ, ਸਹ-ਪਤਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅਣਾਦਰ, ਮੇਰੇ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦੀ, ਰਾਘਵ।" ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਚਾਨਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, "ਮੈਂ, ਐਸਾ ਅਭਾਗੀ ਤੇ ਤਰਸਯੋਗ, ਤੇਰੇ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਚਿਹਰਾ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਂਗੀ? ਉਪਵਾਸ, ਤਪ, ਤੇ ਕਈ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਯਤਨ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਏ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਨਿਰਧਨ ਹੋ ਗਈ।" "ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ ਜਾਂ ਵਿਖਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਦਰਿਆ ਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਤਾਜ਼ਾ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਹਿ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਯਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਤ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਜਬਰਦਸਤੀ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਰੋ ਰਹੀ ਹਿਰਣੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ ਜਾਂ ਵਿਖਰਦਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਐਸੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈ; ਯਕੀਨਨ, ਅਣਸਮੇਂ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।" "ਪਰ ਇਹ ਮੇਰਾ ਦੁਖ ਹੈ: ਮੇਰੇ ਵ੍ਰਤ, ਦਾਨ, ਸੰਯਮ, ਤੇ austerities ਜੋ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਕੀਤੇ, ਸਾਰੇ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਬੰਜ਼ਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬੀਜ ਬੀਜਿਆ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ, ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖੀ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੀ ਬੱਝੀ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਵਿਅਰਥ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲ ਪਵਾਂਗੀ, ਆਪਣੀ ਬੱਝੀ ਨੂੰ ਲੋਚਦੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸਹਿਣਯੋਗ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘੇਰੀ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਬਹੁਤ ਰੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਪਸਰਾ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ-ਬੰਨ੍ਹੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਵਾਚਕ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕੀਵੀਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬੋਲ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ: "ਮੈਂ ਵੀ, ਮਹਾਨ ਮਾਤਾ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ, ਰਾਜ-ਭਾਗ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ। ਇੱਕ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਦ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂ ਉਤਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ?" "ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਐਸਾ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਚਾਹੇ ਗੁਪਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਦੱਸ ਸਕੇ।" "ਕੌਣ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਸਿੱਧਾ, ਸੰਯਮੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਕਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਭਾਵ ਰੱਖੇਗਾ, ਜਦ ਪਿਤਾ ਮੁੜ ਬਚਪਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ?" "ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰੱਖੋ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ।" "ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ, ਰਾਘਵ, ਕੌਣ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" "ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਰੋਧੀ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਤੀਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਰਹਿਤ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।" "ਜੋ ਵੀ ਭਰਤ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੇ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਰਮ-ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਣਾਦਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਜੇ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਕੈਕੇਈ ਵੱਲੋਂ ਉਤਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਤੇ ਵੈਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਝਿਜਕ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।" "ਅਜੇਕਾ ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ, ਜੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰੇ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣੇ, ਤੇ ਪੰਥ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਤਰਕ 'ਤੇ ਆਧਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਇਹ ਤਿਆਰ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ?" "ਤੇਰੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਵੈਰੀ-ਨਾਸਕ?" "ਮਹਾਰਾਣੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਦਿਲੋਂ ਸੱਚਾ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ; ਸੱਚ, ਮੇਰੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਮੇਰੇ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਕਸਮ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।" "ਜੇ ਰਾਮ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ, ਮੈਡਮ, ਤੂੰ ਜਾਣ ਲੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸਵੇਰੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਹਾਰਾਣੀ ਮੇਰਾ ਸ਼ੌਰਯ ਵੇਖੇ, ਤੇ ਰਾਘਵ ਵੀ ਵੇਖੇ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕੈਕੇਈ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਤਰਸਯੋਗ, ਬਚਪਨ-ਵਾਲਾ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ, ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਇਸ ਵੱਡੇ-ਮਨ ਵਾਲੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਰੋ ਰਹੀ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘੇਰੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀ ਹੈ...