ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਰਾਘਵ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਕਦੇ ਨਾ ਆਉਂਦਾ। ਨਿਸ਼ੰਕ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਹੜੀ ਔਰਤ ਨਿਸੰਤਾਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਆਤਮਕ ਪੀੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਸੰਤਾਨ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ। ਪਰ ਬੱਚਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਵੇਖ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਸੁਖ ਜਾਂ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਸਾਰੀ ਉਮੀਦ ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਲਾਈ ਸੀ, ਰਾਮ। ਹੁਣ, ਜਦ ਤੂੰ ਵੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਦਰਜੇ ਵਾਲੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਤੋਂ ਕਈ ਤਿੱਖੇ, ਦਿਲ ਤੇ ਚੋਟ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬੋਲ ਸੁਣਣ ਪੈਣਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਕਿਸ ਔਰਤ ਲਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਮੈਂ ਇੰਝ ਹੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ; ਹੁਣ ਜਦ ਤੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਮੌਤ ਹੀ ਪੱਕੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਰੱਖਿਆ, ਪਰ ਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਕੈਕਈ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਮੈਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਕਦੇ ਘੱਟ ਹੀ ਸਮਝੀ ਗਈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮੇਰਾ ਸਾਥੀ ਜਾਂ ਸੇਵਕ ਸੀ, ਜਦ ਉਹ ਕੈਕਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕੈਕਈ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲਣ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸਹਿ ਸਕਦੀ ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ? ਰਾਘਵ, ਤੈਨੂੰ ਜਨਮ ਹੋਏ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ, ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੀ ਆਈ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਇਹ ਅਤਿ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਦੁੱਖ ਮੈਂ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਸਹੇਲੀਆਂ ਦੀ ਤੋਹਿਨਾ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਹੁਣ ਬੁੱਢੀ ਵੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ। ਮੈਂ, ਜੋ ਬੇਸਹਾਰਾ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਂਗੀ? ਮੈਂ ਉਪਵਾਸ, ਤਪ ਅਤੇ ਕਈ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਪਾਲਿਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਖਾਲੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਵੱਡਾ ਹੀ ਢਿੱਠ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਇਹਨਾ ਦੁੱਖਾਂ 'ਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਆਪਣੀ ਕਿਨਾਰੇ ਨੂੰ ਵਧਦੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮੌਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਣੀ, ਨਾ ਹੀ ਯਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੌਤ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਹੀ ਲੈ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਰੋਣ ਵਾਲੀ ਮਾਦਾ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹਨਾ ਦੁੱਖਾਂ 'ਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ। ਮੇਰਾ ਸਭ ਕੁਝ—ਵ੍ਰਤ, ਦਾਨ, ਸੰਯਮ, ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਤਪ ਮੈਂ ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਕੀਤੇ—ਸਭ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਉਜੜੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬੀਜ ਪਾ ਦਿਤਾ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਦੁੱਖੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਆਈ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਸਭਾ 'ਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਛੜੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਗਾਂ। ਹੁਣ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹਵੀਂ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬਛੜੇ ਨੂੰ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਚੱਲਾਂਗੀ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਅਸਹਿਣਯ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ, ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਦੇਖਦੀ ਹੋਈ, ਵੱਡੀ ਰੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਪਸਰਾ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਇਸ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਵਿਲਾਪ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮਾਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਰਾਘਵ ਰਾਜਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਜਾਵੇ। ਜਦ ਬੁੱਢਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਐਸੀ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਣਵਾਸ ਮਿਲੇ। ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਦੋਸਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੈਰੀ, ਰਾਮ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖਾਮੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ। ਕੌਣ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ, ਆਪਣੇ ਅਜੇਹੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ—ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ, ਸੱਚਾ, ਸੰਯਮੀ, ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰੀਤ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਬੁੱਢੇ, ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆਏ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਰਾਜਸੁਭਾ ਵਾਲਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰੇਗਾ? ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ, ਆਉ, ਇਹ ਹੁਕਮ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰੱਖੀਏ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਾਂ, ਹਥਿਆਰ ਫੜ ਕੇ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਤੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਖੜਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਰਾਜਾ ਰਾਮ, ਜੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵੈਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਤੀਖੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਭਰਤ ਦੀ ਪੱਖਦਾਰੀ ਕਰੇਗਾ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੇਗਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਹਿਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਉਕਸਾਏ ਹੋਏ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਅਜੇਹੇ ਅਧਿਆਪਕ ਲਈ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਸਜ਼ਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੈਰ ਪਾਲ ਕੇ, ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਲਾਇਕਤ ਨਾਲ ਰਾਜ ਦੇਣ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਨਿਭਾ ਕਰਾਂਗਾ—ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਸੱਚ, ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਰਾਮ ਅੱਗ ਵਿਚ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਥੇ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸਵੇਰੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਾਤਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਤੇਰੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਵੇਖੀਂ, ਰਾਘਵ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਜੇ ਲੋੜ ਪਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੁੱਢੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਕੈਕਈ ਦੀ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਆਪਣੀ ਭਰਾਤਾ-ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ।