ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਰਾਘਵ—ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ—ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਰਾਘਵ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜਨਮ ਨਾ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਬੇਸੰਤਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਮੈਂ ਨਾ ਵੇਖਦੀ। ਬੇਸੰਤਾਨ ਔਰਤ ਲਈ ਤਾਂ ਇਕੋ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਬੱਚਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪੁੱਤ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕਦੇ ਕੋਈ ਸੁਖ ਜਾਂ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ; ਇਹ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁਖ ਵੇਖਾਂਗੀ, ਪਰ ਰਾਮ, ਉਹ ਆਸ ਵੀ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਹੁਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਉੱਚੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਹ-ਪਤਨੀਆਂ—ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਘੱਟ ਸਮਝਦੀਆਂ ਹਨ—ਦੀ ਵਧੀਕ ਤੇ ਭਾਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜਦ ਇਹ ਅੰਤਹੀਣ ਪੀੜ੍ਹਾ ਤੇ ਰੋਣਾ-ਧੋਣਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਜਦ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸੀ, ਮੈਂ ਇੰਝ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਹੋਈ; ਤੇ ਜਦ ਤੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵੇਂ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਮੌਤ ਹੀ ਪੱਕੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਨਾਪਸੰਦ ਹੋਈ ਰਹੀ; ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਧੀਕ ਨਹੀਂ, ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਘੱਟ ਹੀ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ, ਜਦ ਉਹ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਸ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ—ਇੰਨੀ ਦੁਖੀ—ਉਸ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲਾਂ ਵਾਲਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਾਂ, ਪੁੱਤ? ਰਾਘਵ, ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਤੇਰੇ ਜਨਮ ਨੂੰ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁਖ, ਸਹ-ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਨਜਰਅੰਦਾਜ਼ੀ, ਮੈਂ ਹੋਣੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਘਵ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦੀ। ਮੈਂ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਲਾਚਾਰ, ਤੇਰਾ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂਗੀ? ਉਪਵਾਸ, ਤਪ, ਤੇ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਾਲਿਆ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਗਵਾ ਬੈਠੀ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪੱਕਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਦਰਿਆ ਦੀ ਕੰਢੀ ਨਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਸਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੌਤ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਥਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਤ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਰੋਣ ਵਾਲੀ ਹਰਣੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਇੰਨੀ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਣ-ਸਮੇਂ ਮੌਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵ੍ਰਤ, ਦਾਨ, ਸੰਜਮ, ਤੇ ਤਪ—ਜੋ ਮੈਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ—ਸਭ ਬੇਕਾਰ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਬੰਜਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੀਜ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ, ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖੀ ਨੂੰ ਅਣ-ਸਮੇਂ ਮੌਤ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਆਪਣੇ ਵੰਝੇ ਪੱਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦੀ, ਵਿਅਰਥ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਚੱਲ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਆਪਣੇ ਪੱਤ ਲਈ ਤਰਸਦੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਦਿਲ ਤੋੜ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਰੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਕਾਸ਼ੀ ਅਪਸਰਾ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਇਕਵੀਂ ਸਰਗਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬੋਲ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਕਹੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਮਾਤਾ, ਕਿ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ, ਰਾਜ-ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਕ ਔਰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ। ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜਦ ਦਬਾਅ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਜਾਂਦਾ? ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਐਸਾ ਪਾਪ, ਜਿਸ ਲਈ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਚਾਹੇ ਦੋਸਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੂਜਾ, ਜੋ ਛੁਪ ਕੇ ਵੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਦੱਸ ਸਕੇ। ਕੌਣ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਐਸਾ ਪੁੱਤ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਸਿੱਧਾ, ਸੰਜਮੀ, ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਿਆਰ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ? ਕਿਹੜਾ ਪੁੱਤ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਚਲਨ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਏ ਪਿਤਾ ਵੱਲ ਰਾਜ-ਵਤੀ ਸੋਚ ਰੱਖੇਗਾ? ਜਦ ਤਕ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਆਗਿਆ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖੋ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ, ਕੌਣ ਤੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਰਾਘਵ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ? ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਜੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਰੁੱਧ ਰਹੀ, ਮੈਂ ਪੁਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਤੀਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਜੋ ਭਰਤ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੇ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਰਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲੰਘਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਪਿਤਾ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ, ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਅਧਿਆਪਕ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਤੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣੀ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਜਾਪ, ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਕਾਰਨ ਤੇ ਆਧਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਇਹ ਤਿਆਰ ਰਾਜ-ਸੁਖ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਤੇਰੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਕੋਲ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦੇ ਸਕੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੇ? ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਦਿਲੋਂ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ; ਸੱਚ, ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼, ਤੇ ਕੀਤੇ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਲਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਰਾਮ ਅੱਗ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਤਾ, ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸਵੇਰੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਾਤਾ, ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖੋ, ਤੇ ਰਾਘਵ ਵੀ ਵੇਖੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਭਰਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਨਿਸ਼ਠਾ, ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਦੁਖ-ਦਰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।