ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ, ਇੱਕ ਤਪस्वੀ ਵਾਂਗ, ਦੰਡਕਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਛੇ ਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਸੁੰਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਫਲ ਤੇ ਜੜਾਂ ਖਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਇੱਕ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਵਾਂਗ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੁੱਟੀ ਹੋਈ, ਅਚਾਨਕ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੇ ਆਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ, ਜਿਸਦੇ ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਸਨੂੰ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ, ਤੇ ਉਹ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼, ਨਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਭੱਜੀ ਹੋਈ ਘੋੜੀ ਵਾਂਗ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਠੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖ-ਸਮਰਿੱਥੀ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ: "ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਂ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ, ਰਾਘਵ, ਤਾਂ ਮੈਂ, ਨਿਸ਼ਟਾ, ਅਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਕਦੇ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਬੇ-ਅਲਾਦ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਮਨ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਲਾਦ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਪੁੱਤਰ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਕਦੇ ਕੋਈ ਸੁਖ ਜਾਂ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਇਹ ਉਮੀਦ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਰਾਮ। ਹੁਣ ਮੈਂ, ਜੋ ਉੱਚੀ ਹਾਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਘਟੀਆ ਸਹੇਲੀਆਂ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਦੁਖਦਾਈ ਤੇ ਦਿਲ ਚੀਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਣੀ ਪੈਣਗੀਆਂ। ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੰਬਾ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਬਣੀ ਰਹੇ? ਜਦ ਤੂੰ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ, ਮੈਂ ਇੰਝ ਅਣਦਿੱਖੀ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਜਦ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਮੇਰਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਮੌਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਘਣੀ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਅਣਦਿੱਖੀ, ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਵਧ ਤੋਂ ਵਧ ਬਰਾਬਰ, ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਘਟੀਆ। ਜੇ ਕੋਈ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਸਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੀ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀ ਸੋਭਾ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ, ਇਹਨੀ ਦੁਖੀ, ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਤਿੱਖਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣਾਂ, ਪੁੱਤਰ? ਸੱਤਰਾ ਸਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਜਨਮਿਆ, ਰਾਘਵ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਅੰਤ-ਰਹਿਤ ਦੁੱਖ, ਤੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਦੀ ਤੋਹਮਤ, ਵਧਦੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਰਾਘਵ। ਮੈਂ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਦਇਆ ਦੀ ਪਾਤਰ, ਤੇਰੇ ਚੰਨ-ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਵਾਂਜੀ ਹੋਈ, ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂ? ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਪਵਾਸ, ਤਪ, ਤੇ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨਾਲ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਟਾ ਹੋ ਗਈ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਵੱਡਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਦਰਿਆ ਦੀ ਕੰਢੀ ਨਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਵਹਾਵ ਨੂੰ ਸਹਿ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਯਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਥਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਤ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ, ਰੋਣ ਵਾਲੀ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ, ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਬਰਦਸਤੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਹੈ; ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਹੀ ਮੇਰਾ ਦੁਖ ਹੈ: ਮੇਰੇ ਵ੍ਰਤ, ਦਾਨ, ਸਵ-ਨਿਯੰਤਰਣ, ਤੇ ਤਪ, ਜੋ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕੀਤੇ, ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਉਜੜੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬੀਜ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਜੇ, ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖੀ ਨੂੰ, ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਜ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਊ ਆਪਣੇ ਵਾਝ ਤੋਂ ਵਾਂਜੀ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਵਿਅਰਥ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਆਪਣੇ ਵਾਝ ਲਈ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਗਊ ਵਾਂਗ।" ਇੰਝ, ਅਸਹਿਣ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਵੱਡਾ ਰੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਪਸਰਾ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇੱਕੀਵੀਂ ਸਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬੋਲ, ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਮਾਤਾ, ਕਿ ਰਾਘਵ ਰਾਜ-ਸੰਪਤੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਕ ਔਰਤ ਦੀ ਗੱਲ 'ਤੇ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਵੇ। ਵੱਡਾ ਉਮਰ ਦਾ ਆਦਮੀ, ਜਦ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ, ਜਦ ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਤੇ ਉਤਸ਼ਟ ਹੋਵੇ? ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖੋਟ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਐਸਾ ਗਲਤ ਕੰਮ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਚਾਹੇ ਦੋਸਤ ਜਾਂ ਅਣਦਿੱਖਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਖੋਟ ਦੱਸ ਸਕੇ। ਕੌਣ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ, ਐਸੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਸਿੱਧਾ, ਸਵ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਿਆਰ ਵਾਲਾ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ, ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਵਿਰਤੀ ਰੱਖੇਗਾ? ਜਦ ਤਕ ਕੋਈ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰੱਖੋ। ਜਦ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਾਂ, ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਕੌਣ ਤੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਰਾਘਵ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਖੜੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ? ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਜੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਰੋਧੀ ਰਹੇ, ਮੈਂ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਰਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਣਦਿੱਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਮਾਰ ਦਿਆਂ, ਮਾਰ ਦਿਆਂ ਹੀ। ਜੇ ਗੁਰੂ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਦੁਖ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਉਤਸ਼ਟਤਾ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਵਿਰਸਾਦੀ ਘੜੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।