ਰਾਣੀ ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਮਹਾਨ ਸੰਕਟ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵੈਦੇਹੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਵੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਅਰਣ੍ਯ ਜਾਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਸਿੰਘਾਸਨ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਮੈਂ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਕੁੰਝੀਆਂ ਖਾਂਦਾ ਰਹਾਂਗਾ, ਮਾਸ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤਪस्वੀ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ, ਇਕ ਤਪस्वੀ ਵਾਂਗ, ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਛੇ ਅਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਮੈਂ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੱਟਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਜੰਗਲੀ ਫਲ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਜੀਊਂਦਾ ਰਹਾਂਗਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਮਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਸਾਲ ਦੀ ਟਾਹਣੀ, ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਡਿੱਗ ਪਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੇਲਾ ਰੁੱਖ ਦੀ ਡਾਲੀ ਡਿੱਗ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਗਈ ਘੋੜੀ ਮੁੜ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਉਹ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਰਹੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ, ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾ ਦੁੱਖ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। "ਜੇ ਤੂੰ, ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁੱਖ ਬਣ ਕੇ ਨਾ ਜੰਮਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ੰਤਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਇਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਕਦੇ ਨਾ ਵੇਖਦੀ। ਨਿਸ਼ੰਤਾਨ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਕ ਹੀ ਮਨ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਕਮੀ—ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੁਖ ਜਾਂ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਇਹ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁਖ ਵੇਖਾਂਗੀ। ਹੁਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਉੱਤਮ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਘੱਟ ਸਮਝਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਤਿੱਖੀਆਂ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ। ਇਸਤੋਂ ਵੱਧ ਔਰਤ ਲਈ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਦੁੱਖ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਜਦ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਮੈਂ ਇੰਝ ਹੀ ਅਣਦੇਖੀ ਰਹੀ, ਹੁਣ ਜਦ ਤੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ? ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਹੁਣ ਮੌਤ ਹੀ ਯਕੀਨੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਦਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸੰਯਮਿਤ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਅਣਪਸੰਦ, ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਧ ਤੋਂ ਵਧ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਘੱਟ ਹੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹਾਂ। ਜੋ ਵੀ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਜਾਂ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਕੈਕਈ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਸਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ, ਜੋ ਇੰਨੀ ਬੇਨਸੀਬ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਾਂਗੀ, ਪੁੱਤ? ਰਾਘਵ, ਤੈਨੂੰ ਜੰਮੇ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਹੁਣ, ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਨਾਹ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ, ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਤੋਹੀਨ, ਹੁਣ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਮਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਮੈਂ, ਜੋ ਬੇਚਾਰੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਝਲਕ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਂਗੀ? ਉਪਵਾਸ, ਤਪ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਗਈ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਨਿਰਧਨ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪੱਕਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਵੀ ਨਾਹ ਟੁੱਟਿਆ, ਨਾਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੱਕਣਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਦਰਿਆ ਦਾ ਕੰਢਾ ਨਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਗਣ ਨਾਲ ਵੀ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਜ਼ਰੂਰ, ਮੌਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਯਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੌਤ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਰੋਣ ਵਾਲੀ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਇੰਨੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਹ ਟੁੱਟਿਆ; ਜ਼ਰੂਰ, ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵਰਤ, ਦਾਨ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਤਪ, ਜੋ ਮੈਂ ਪੁੱਤ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਉਜੜੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੀਜ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ, ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਪਿਛਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜੇ ਤੂੰ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ? ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜੇ ਦੀ ਲੋੜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਅਸਹਣੀਯ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਵਲ ਵੇਖਦੀ ਹੋਈ, ਬਹੁਤ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਪਸਰਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਰੋਵੇ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਵੀਹਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਆਰੰਭ। ਜਦ ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਯੋਗ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ। "ਮਾਤਾ ਜੀ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਾਘਵ ਰਾਜਸੀ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਬਚਨ ਤੇ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਵੇ। ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ, ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਦ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ? ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਐਸਾ ਪਾਪ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਨਿਕਾਲ ਕੇ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਦੋਸਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਜੇਕਰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਰਾਘਵ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ। ਕੌਣ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਇਕ ਐਸੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ, ਸਿਧਾ, ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਪੁੱਤ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਮੁੜ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਨਾਲ ਰਾਜਸੀ ਸੁਭਾਵ ਰੱਖੇਗਾ? ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ, ਤੂੰ ਇਹ ਹੁਕਮ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰੱਖ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹਾਂ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ, ਕੌਣ ਤੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਰਾਘਵ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਕੋਲ ਖੜੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਰੋਧ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੀਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਪੂਰੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਨਿਰਜਨ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।