ਰਾਮ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਨਿਵਰਤਾ ਤੇ ਵਡਿਆਈ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਦਾ ਨਿਮਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਦੰਡਕ ਅਰਨ੍ਹੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਆਏ। ਉਹ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਮਾਤਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਵੱਡਾ ਕਲੇਸ਼ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਿਰਫ ਮੇਰਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਤੁਹਾਡਾ, ਵਿਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਦਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਅਰਨ੍ਹੇ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਸਿੰਘਾਸਨ ਮੇਰੇ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ? ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆ ਗਈ ਹੈ।" "ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਇਸ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਜੜਾਂ, ਫਲ, ਤੇ ਕੁੰਦ ਖਾ ਕੇ, ਮਾਸ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਕ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਵਾਂਗਾ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਵਾਰਸਦਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ, ਇਕ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ, ਦੰਡਕ ਅਰਨ੍ਹੇ ਵੱਲ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਛੇ ਤੇ ਅੱਠ—ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਫਲ ਤੇ ਜੜਾਂ ਹੀ ਆਹਾਰ ਹੋਣਗੀਆਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸ਼ਾਲ ਦਾ ਟਾਹਣੀ ਕੁਲ੍ਹਾ ਕੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੀ ਆਦਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਮਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਫੇਰਿਆ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਮਾਂ, ਜੋ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਗਈ ਘੋੜੀ, ਉੱਠ ਬੈਠੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁੱਖਾਂ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਨੇੜੇ ਬੈਠੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਰਾਘਵ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਜੰਮਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਸੰਤਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਵੇਖਦੀ। ਇਕ ਨਿਸੰਤਾਨ ਮਹਿਲਾ ਲਈ ਸਿਰਫ ਇਕ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਪੁੱਤਰ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਵੱਡਿਆਈ ਤੋਂ ਕੋਈ ਸੁੱਖ ਜਾਂ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਇਹ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵੇਖਾਂਗੀ, ਪਰ ਹੁਣ... ਮੈਂ, ਜੋ ਉੱਚੀ ਹਾਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਘੱਟ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤੀਖੀਆਂ ਤੇ ਚੁਭਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ।" "ਇੰਜ ਦੇਖ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਟੱਲ ਦੁੱਖ ਤੇ ਰੋਣਾ-ਪੀੜਨਾ, ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦ ਤੂੰ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਮੈਂ ਇੰਜ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਹੋਈ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜਦ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਂਗਾ, ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਮੌਤ ਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਪਤੀ ਵਲੋਂ ਅਣਦਿੱਖੀ ਰਹੀ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮੇਰੀ ਬਰਾਬਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ, ਜਦ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।" "ਉਸ ਦੀ ਸਦਾ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ, ਜੋ ਇੰਨੀ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਖੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਾਂਗੀ, ਪੁੱਤਰ? ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਨੇ, ਰਾਘਵ, ਜਦ ਤੂੰ ਜੰਮਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਦੁੱਖ, ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਤੋਹੀਂ, ਤੇਰੀ ਵਿਛੋੜੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਵਧੀ ਉਮਰ, ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।" "ਮੈਂ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਤੇ ਦਰਦ ਭਰੀ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਂਗੀ? ਉਪਵਾਸ, ਤਪ, ਤੇ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੋੜੀ ਹੋਈ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਕਿੰਨਾ ਢਿੱਲ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਫਟ ਜਾਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਵੀ ਮੀਂਹ ਦੀ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਪੱਕਾ ਹੀ, ਮੌਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਥਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਮੌਤ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਰੋਣ ਵਾਲੀ ਹਿਰਣੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਨੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਾ ਟੁੱਟਦਾ, ਨਾ ਫਟਦਾ; ਬੇਵਕਤ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।" "ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵਰਤ, ਦਾਨ, ਸੰਯਮ, ਤੇ austerities, ਜੋ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਸਭ ਬੰਜ਼ਰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਚ ਬੀਜ ਪਾਉਣ ਵਾਂਗ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਏ। ਜੇ, ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖੀ ਨੂੰ ਅਪਨੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਿਆਰੇ ਕੋਲ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬਛੜੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜੀ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ? ਮੈਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਚ ਆਵਾਂਗੀ, ਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਛੜੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਅਸਹਿਣੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ, ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਹੋਈ, ਬਹੁਤ ਰੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਪਸਰਾ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ, ਵਾਸ਼ੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਵੀਹਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੂਕੂਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। "ਮਾਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਰਾਘਵ, ਰਾਜ-ਸੰਪੱਤੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਬੋਲਿਆਂ ਕਰਕੇ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇ। ਇਕ ਬੁੱਢਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਇੰਦਰੀ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਹੋਵੇ।" "ਮੈਂ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਪਾਪ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਨਿਕਾਲ ਕੇ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜੋ ਹਾਲੇ-ਹਾਲੇ ਜਾਂ ਲੁਕ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਸਕੇ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਦੋਸਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ। ਕੌਣ ਪਿਤਾ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ, ਆਪਣੇ ਐਸੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਸਿੱਧਾ, ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨੇਹੀ ਹੈ?" "ਕਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰੀਤ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਬੁੱਢੇ ਹੋਏ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਭਾਵ ਰੱਖੇਗਾ? ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ, ਇਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ। ਜਦ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਾਂ, ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ, ਕੌਣ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਰਾਘਵ? ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮੌਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕ ਸਕਦਾ, ਇਉਂ ਹੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਾਂ, ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।