ਰਾਘਵ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਸਲਿਆ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀਟ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਭੋਜਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਬੋਲਿਆ। ਉਹ ਸਵਭਾਵਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰ ਸੀ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਦੰਡਕਾ ਜੰਗਲ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਲੱਗਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਰਾਣੀ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਵੀ।” ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਦੰਡਕਾ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਸੀਟ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੀ ਸੀਟ ਲਈ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।” ਰਾਮ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਜੜਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਕੁੰਦੀਆਂ ਖਾਂਦਾ, ਮਾਸ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ।” ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ, ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ, ਦੰਡਕਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।” “ਛੇ ਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਜੰਗਲੀ ਫਲ ਤੇ ਜੜਾਂ ਖਾਂਦਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੋਸਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੁੱਟੀ ਗਈ ਸ਼ਾਲਾ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟਾਹਣੀ, ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਅਣਜਾਣ ਸੀ, ਕੇਲੇ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਦੇਖਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ ਲੱਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼, ਨਦੀ ਦੇ ਵਹਾਵ ਵਿਚ ਆਈ ਘੋੜੀ ਵਾਂਗ, ਉਠੀ। ਉਹ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਸੀ, ਨੇੜੇ ਬੈਠੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੁਣਦਾ ਹੋਇਆ, ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਕੋਸਲਿਆ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜਨਮ ਨਾ ਲੈਂਦਾ, ਰਾਘਵ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਬੇਉਲਾਦ ਹੋ ਕੇ, ਐਸਾ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਨਾ ਵੇਖਦੀ।” “ਬੇਉਲਾਦ ਮਹਿਲਾ ਲਈ ਇੱਕ ਹੀ ਮਨ ਦਾ ਦੁਖ ਹੈ—ਉਲਾਦ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦੁਖ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਪੁੱਤ।” “ਮੈਂ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਸੁਖ ਜਾਂ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ; ਮੈਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਰਾਮ।” “ਮੈਂ, ਉੱਚੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਤੋਂ, ਜੋ ਘੱਟ ਹਨ, ਕਈ ਅਪਮਨਨਕ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾਂਗੀ।” “ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਇਸ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?” “ਜਦ ਤੂੰ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਮੈਂ ਐਸਾ ਅਣਦਿੱਖਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਤੇਰੇ ਗੈਰ-ਹਾਜਰ ਹੋਣ ਤੇ, ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਮੌਤ ਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ।” “ਮੈਂ ਸਦਾ ਹੀ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਪਤੀ ਵਲੋਂ ਅਣਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਰਾਬਰ, ਜਾਂ ਕਦੇ ਘੱਟ ਹੀ ਰਹੀ।” “ਜੋ ਵੀ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਦ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।” “ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਸਦਾ ਗੁੱਸੇ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ, ਐਸਾ ਦੁਖੀ, ਉਸ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਾਂ, ਪੁੱਤ?” “ਸਤਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਰਾਘਵ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੀ ਆਈ।” “ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁਖ, ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਲੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਅਪਮਾਨਨਾ, ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਰਾਘਵ, ਜਦ ਮੈਂ ਵਧੀਕ ਉਮਰ ਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ।” “ਮੈਂ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਦਯਨੀਯ, ਤੇਰੇ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਂਗੀ?” “ਉਪਵਾਸ, ਤਪ, ਤੇ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਮੈਂ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਪਾਲਿਆ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਰਹੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈ।” “ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਦਰਿਆ ਦਾ ਕੰਢਾ ਨਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਵਹਾਵ ਨੂੰ ਸਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਨਿਸਚਿਤ, ਮੌਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਯਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਥਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਤ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਰੋ ਰਹੀ ਹਿਰਣੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” “ਸੱਚमुਚ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਐਸੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਨਿਸਚਿਤ, ਅਸਮੇਂ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।” “ਪਰ ਇਹ ਮੇਰਾ ਦੁਖ ਹੈ: ਮੇਰੇ ਵ੍ਰਤ, ਦਾਨ, ਸੰਯਮ, ਤੇ ਤਪ, ਜੋ ਮੈਂ ਪੁੱਤ ਦੀ خاطر ਕੀਤੇ, ਸਾਰੇ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਬੰਜਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬੀਜ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ।” “ਜੇ, ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖੀ ਨੂੰ ਅਸਮੇਂ ਮੌਤ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਵਿਦੇਹਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਨੂੰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਝੇ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋ ਜਾਵੇ।” “ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਵਿਅਰਥ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਚੱਲ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਆਪਣੇ ਬੱਝੇ ਨੂੰ ਲੋਚਦੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ।” ਇਸ ਅਸਹਿਣ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਰੋਈ, ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਪਸਰਾ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪੁੱਤ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਇਕੀਵੀ ਸਰਗਾ (ਅਧਿਆਇ) ਸੁਣੋ। ਜਦ ਕੋਸਲਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਚਨ ਆਖੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਮਾਤਾ ਜੀ, ਕਿ ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਵੇ, ਰਾਜ-ਸੰਪਤੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ।” “ਇੱਕ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਜੋ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਤੇ ਭਟਕ ਗਿਆ, ਉਹ ਰਾਜਾ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕੀ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦਾ, ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਤੇ ਉਤਸ਼ਟ ਹੋਵੇ?” “ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਐਸਾ ਪਾਪ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਨਿਕਾਲ ਕੇ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ।” “ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਚਾਹੇ ਲੁਕ ਕੇ, ਚਾਹੇ ਦੋਸਤ ਜਾਂ ਤਿਆਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਦੱਸ ਸਕੇ।” “ਕੌਣ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਐਸੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਸੀਧਾ, ਸੰਯਮੀ, ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ?” “ਕਿਹੜਾ ਪੁੱਤ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਵੱਲ ਰਾਜਸੀ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰੇ, ਜਦ ਪਿਤਾ ਮੁੜ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ?” “ਜਦ ਤਕ ਕੋਈ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਕੋਸਲਿਆ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਖ, ਵਿਲਾਪ, ਤੇ ਸਮਝਦਾਰੀ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਛਾ ਗਈ।