ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਤਪ-ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੰਦੀ, ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਲਿਆ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਚੁੰਮਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਹਿਲੀ ਨਹੀਂ, ਮਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਦਯਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਬਚਨ ਕਹੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, “ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼ ਤੇ ਧਰਮ ਮਿਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਉਮਰਦਰਾਜ, ਰਾਜਸੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ।” ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਦੇਖ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀ ਗੱਲ 'ਤੇ ਢਿੱਡ ਹੈ; ਅੱਜ ਹੀ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰੇਗਾ।” ਰਾਘਵ ਨੇ ਮਾਤਾ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀਟ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਮਾਤਾ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਨਿਮਰ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਘਵ, ਹੁਣ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਰਾਣੀ, ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਜੋ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ, ਵਿਦੇਹੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਦੁਖ ਲਈ ਹੈ।” ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਸੀਟ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਰਣ ਦੀ ਸੀਟ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਮੈਂ ਅਕੈਲਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਜੜਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਕੁੰਦ ਖਾਂਗਾ, ਮਾਸ ਛੱਡ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ।” “ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਤਪਸੀ ਵਾਂਗ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਲਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਅਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਲ ਤੇ ਜੜਾਂ ਖਾ ਕੇ ਰਹਾਂਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਟੇ ਹੋਏ ਸਾਲ ਦੇ ਡੰਗਰ ਨੂੰ ਕਲ੍ਹ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਗਿਰੀ ਹੋਈ ਦੇਵੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋਈ ਹੋਈ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਡੰਗਰ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਹੌਸਲੇ ਤੋਂ ਹਟ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਵਹੀ ਹੋਈ ਘੋੜੀ ਵਾਂਗ, ਉੱਠੀ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਰਹੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੈਠੇ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਗੱਲ ਕੀਤੀ। “ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ, ਰਾਘਵ, ਤਾਂ ਮੈਂ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਬੇ-ਪੁਤਰੀ ਹੋ ਕੇ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਨਾ ਵੇਖਦੀ। ਬੇ-ਪੁਤਰੀ ਲਈ, ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਮਨ ਦਾ ਦੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਪੀੜ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਪੁੱਤਰ।” “ਮੈਂ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਸੁਖ ਜਾਂ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ; ਮੈਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਰਾਮ। ਮੈਂ, ਜੋ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਘੱਟ ਦਰਜੇ ਵਾਲੀਆਂ ਸਹ-ਪਤਨੀਆਂ ਵਲੋਂ, ਕਈ ਕਠੋਰ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਚੁਭਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਇਸ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁਖ ਤੇ ਕਰਾਹ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਕਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?” “ਜਦ ਤੂੰ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ, ਮੈਂ ਇੰਝ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਹੋਈ; ਫਿਰ, ਜਦ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਂਗਾ, ਪਿਆਰੇ, ਮੈਂ ਕੀ ਹੋਵੇਂਗੀ? ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਮੌਤ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਦਾ ਸੰਯਮਿਤ ਰਹੀ, ਪਤੀ ਵਲੋਂ ਅਣ-ਪਸੰਦ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਵਧ ਤੋਂ ਵਧ, ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਘੱਟ ਦਰਜੇ ਵਾਲੀ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਲਦਾ, ਜਦ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।” “ਉਸ ਦੀ ਸਦਾ ਦੀ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ, ਬੇ-ਨਸੀਬ, ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਵਾਲੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਸਹ ਸਕਦੀ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ? ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਰਾਘਵ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਜਨਮਿਆ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੀ ਆਈ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ, ਰਾਘਵ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁਖ, ਸਹ-ਪਤਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਮਿਲੀ ਬੇ-ਇੱਜਤੀ, ਸਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਉਮਰਦਰਾਜ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ।” “ਮੈਂ, ਬਦਕਿਸਮਤ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਤੇਰੇ ਚੰਦ-ਸਮਾਨ ਚਮਕਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਂਗੀ? ਉਪਵਾਸ, ਤਪ, ਤੇ ਕਈ ਤਕਲੀਫਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਹੁਣ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਟੁੱਟਦਾ ਜਾਂ ਚਕਨ-ਚੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਦਰਿਆ ਦੀ ਕਿਨਾਰੀ ਤਾਜ਼ਾ ਮੀਂਹ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।” “ਮੌਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਯਮ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਥਾਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਤ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ, ਬਲਾਤਕਾਰ ਵਾਂਗ, ਰੋ ਰਹੀ ਹਿਰਣੀ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ, ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਟੁੱਟਦਾ ਜਾਂ ਚਕਨ-ਚੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਇੰਨਾ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਇਹ ਮੇਰਾ ਦੁਖ ਹੈ: ਮੇਰੇ ਵਰਤ, ਦਾਨ, ਸੰਯਮ, ਤੇ austerities, ਜੋ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਕੀਤੇ, ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਝ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬੀਜ ਪਾਇਆ ਹੋਵੇ।” “ਜੇ, ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖੀ ਨੂੰ, ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, departed ancestors ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ, ਵਾਂਗ ਗਾਂ ਆਪਣੀ ਬਛੜੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈ। ਪਰ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਮੈਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਵਾਂਗ ਗਾਂ ਆਪਣੀ ਬਛੜੀ ਲਈ ਤਰਸਦੀ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਅਸਹਿਣੀ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਬਹੁਤ ਰੋਈ, ਤੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਸਮਾਨੀ ਅਪਸਰਾ, ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਇੱਕੀਵੀਂ ਸਰਗਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਇੰਝ ਕਰਾਹ ਰਹੀ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਚਨ ਕਹੇ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਮਹਾਨ ਮਾਤਾ, ਕਿ ਰਾਘਵ, ਰਾਜਸੀ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ। ਇੱਕ ਉਮਰਦਰਾਜ ਆਦਮੀ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜਦ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂ ਉਤਸ਼ਟ ਹੋਵੇ, ਕੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ?