ਰਾਮ ਜੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਸੁਭਾਗੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦਹੀਂ, ਚੌਲ, ਘਿਉ, ਮਿੱਠੇ ਪਕਵਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੇ ਤਲੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ, ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਖੀਰ, ਮੰਡ, ਲੱਕੜੀਆਂ ਤੇ ਪੂਰੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਉਪਵਾਸਾਂ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ, ਪਰਮ ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਿਰ ਤੇ ਚੁੰਮੀ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਮਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਆਸੀਸ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—"ਤੈਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਵੱਡੀ ਖ਼ਿਆਤਿ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਯੋਗ ਧਰਮ ਮਿਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਵੇਖ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਰਾਜਾ, ਅੱਜ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" ਰਘੁਨੰਦਨ, ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀਟ ਤੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਭੋਜਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਮਰਤਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। "ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀਆਂ ਕਿ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ, ਵਿਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਵੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਸੀਟ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੀ ਸੀਟ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਮੈਂ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਜੜਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਕੁੰਝਰ ਖਾਂਦਿਆਂ, ਅਤੇ ਮਾਸ ਛੱਡ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਗਾ। ਮਹਾਂਰਾਜ ਨੇ ਯੁਵਰਾਜ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਸਨਿਆਸੀ ਵਾਂਗ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਹੈ। ਛੇ ਅਤੇ ਅੱਠ—ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਫਲ ਤੇ ਜੜਾਂ ਖਾਂਦਿਆਂ ਰਹਾਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਸਾਲ ਦੀ ਟਾਹਣੀ, ਅਚਾਨਕ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਵੇ। ਰਾਮ ਜੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੇਲਾ ਪੌਦੇ ਦੀ ਡਾਲੀ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਜੀ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਸਰੀਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਛੂਹਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੁਖੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਜਿਵੇਂ ਤਰੰਗ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਗਈ ਘੋੜੀ ਵਾਂਗ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਈ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਪਣਾ ਦੁੱਖ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—"ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਬਾਂਝ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਵੇਖਦੀ। ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਇਕੋ ਇਕ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਵੱਡਿਆਈ ਤੋਂ ਕਦੇ ਸੁੱਖ ਜਾਂ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਇਹ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਵਲੋਂ ਵੇਖਾਂਗੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਹੇਲੀਆਂ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਘੱਟ ਸਮਝਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਲੋਂ ਕਈ ਕੜਵੇ ਤੇ ਚੁਭਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਜਦ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਜਦ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਰਨ ਹੀ ਯਕੀਨੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਯਮੀ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਪਤੀ ਵਲੋਂ ਅਣਦਿੱਖੀ ਰਹੀ, ਤੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਕਦੇ ਘੱਟ ਹੀ ਸਮਝੀ ਗਈ। ਜੋ ਕੋਈ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ, ਜਦ ਕੈਕਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਕੈਕਈ ਦੀ ਸਦਾ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ, ਉਸ ਦੇ ਕਰੜੇ ਬਚਨ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਾਂਗੀ, ਪੁੱਤਰ? ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਨੇ, ਰਘੁਨੰਦਨ, ਜਦ ਤੂੰ ਜਨਮਿਆ, ਤੇ ਮੈਂ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਅਤੂਟ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਲੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਤਿਰਸਕਾਰ, ਜਿਹੜਾ ਮੈਂ ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਸਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਮੈਂ, ਜੋ ਬੇਹਾਲ ਤੇ ਅਸਹਾਇ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਂਗੀ? ਉਪਵਾਸਾਂ, ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਕਈ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਾਲਿਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਖੋ ਬੈਠੀ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪੱਕਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹਨਾ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਾ ਟੁੱਟਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਵੀ ਮੀਂਹ ਦੇ ਨਵੇਂ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਸਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੌਤ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ, ਵਿਰਹੀ ਹਿਰਣੀ ਵਾਂਗ, ਫੜ ਲੈਂਦੀ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹਨਾ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਉਪਵਾਸ, ਦਾਨ, ਸੰਯਮ ਤੇ ਤਪ, ਜੋ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਕੀਤੇ, ਸਭ ਬੇਕਾਰ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਪੈ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਮਿਲ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੜੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ। ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜੇ ਤੂੰ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ? ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਵਾਸਤੇ, ਆਪਣੇ ਬੱਚੜੇ ਵਾਂਗ, ਜੰਗਲ ਚਲ ਪਵਾਂਗੀ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਅਸਹਿ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਵਲ ਐਸੇ ਤੱਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਪਸਰਾ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪੁੱਤਰ ਵਲ ਤੱਕੇ। ਇੱਥੇ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਇਕਵੀ ਸਰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।