ਕੌਸਲਿਆ, ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿਚ ਲਗਨ, ਸ਼ੁਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਉੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਹੂਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਓਸ ਵੇਲੇ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਦੇ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆਏ। ਉਥੇ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਅੱਗੇ ਆਹੂਤੀਆਂ ਦਿੰਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਉਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਹਵਨ ਲਈ ਦਹੀਂ, ਚਾਵਲ, ਘਿਉ, ਮਿਠੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੋਜਨ ਸਮੱਗਰੀ ਤਿਆਰ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੇ ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ, ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਖੀਰ, ਪਿਊਣ ਵਾਲਾ ਮੰਡ, ਲੱਕੜੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਘੜੇ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਵ੍ਰਤਾਂ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ, ਪਰ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਹੂਤੀਆਂ ਦਿੰਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਲਿਆ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੁੰਮਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਮਾਤਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਨੇਹੀ ਬੋਲ ਬੋਲ ਕੇ ਅਸੀਸਾਂ ਦੇਣ ਲੱਗੀ। "ਪੁੱਤ, ਤੈਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਯੋਗ ਧਰਮ ਮਿਲਣ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਵੇਖ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ; ਅੱਜ ਹੀ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਭਿ-ਸ਼ੇਕ ਕਰੇਗਾ।" ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਬੋਲਿਆ। ਫਿਰ, ਆਪਣੀ ਸਹਜ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਵਿ-ਦਾਣਡਕ ਅਰਣ੍ਯ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਲੱਗੇ। "ਮਾਤਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਸ ਵੱਡੇ ਅਪਯਸ਼ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਤੇਰੇ, ਵਿਦੇਹੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਅਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਮੈਂਨੂੰ ਹੁਣ ਇਸ ਆਸਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਰਣ੍ਯ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਮੈਂ ਇਕਾਂਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਮੂਲ-ਫਲ ਖਾਂਦਿਆਂ, ਮਾਸ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤਪਸਵੀ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਯੁਵਰਾਜ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ ਦੰਡਕ ਅਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਛੇ ਅਤੇ ਅੱਠ—ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜੰਗਲੀ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਂਦਿਆਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਟਾਏ ਹੋਏ ਸਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟਾਹਣੀ, ਅਚਾਨਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੇਲਾ ਪੌਦੇ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਡਿੱਗ ਪਵੇ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਗੁਆਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਛੂਹਿਆ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਨਦੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿਚ ਆਈ ਘੋੜੀ ਵਾਂਗ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉੱਠੀ। ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਦੀ ਆਦੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਾਸੇ ਬੈਠਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਕਹੇ: "ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਰਾਘਵ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਵੇਖਦੀ। ਇਕ ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਲਈ ਸਿਰਫ ਇਕ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪੁੱਤ ਦੀ ਕਮੀ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਵਿੱਖੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਉਹ ਆਸ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਤੇ ਸੀ, ਰਾਮ।" "ਮੈਂ, ਜੋ ਉਚੀ ਹਾਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੁਣਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਜੋ ਦਿਲ ਚੀਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਕਿਸੇ ਮਹਿਲਾ ਲਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦ ਤੂੰ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਮੈਂ ਇੰਝ ਹੀ ਅਣਦੇਖੀ ਰਹੀ; ਜਦ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਯਮੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਅਣਪਸੰਦ ਰਹੀ; ਕੈਕਈ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਥੱਲੇ ਹੀ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਉਹ ਜਦ ਕੈਕਈ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪੂਛਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੀ ਸਦਾ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ, ਉਦਾਸ, ਉਸਦੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਵਾਲੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਾਂ, ਪੁੱਤ? ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਨੇ, ਰਾਘਵ, ਜਦ ਤੂੰ ਜੰਮਿਆ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁੱਖ, ਦੂਜੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਤੋਹਿਨਾ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦੀ, ਚਾਹੇ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।" "ਮੈਂ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਤਰਸਯੋਗ, ਤੇਰੇ ਚੰਦਰੀ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਰਹਿ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂਗੀ? ਉਪਵਾਸ, ਤਪ, ਤੇ ਕਈ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਪਾਲਿਆ, ਪਰ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪੱਕਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਇਹ ਤਾਜ਼ਾ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲਹਿਰ ਵੀ ਸਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਜਮਲੋਕ ਵਿਚ ਥਾਂ ਮਿਲਦੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਹੀ ਮੌਤ ਮੈਨੂੰ ਹਿਰਨ ਵਾਂਗ ਲੈ ਜਾਂਦੀ।" "ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਇਹ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵ੍ਰਤ, ਦਾਨ, ਸੰਯਮ ਤੇ ਤਪ, ਜੋ ਪੁੱਤ ਲਈ ਕੀਤੇ, ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਬੀਜ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖੀ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਵਿਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਵਛੜੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਗਾਂ। ਪਰ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲ ਪਵਾਂਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਵਛੜੇ ਲਈ ਤਰਸਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਅਸਹਨਯੋਗ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਬਹੁਤ ਰੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਪਸਰਾ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪੁੱਤ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਹੋਵੇ।