ਸਵੇਰ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਿਅਤੀਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਰਾਮ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਖੁਸ਼ਮਿਜਾਜ਼ ਅਤੇ ਸਦਾ ਆਪਣੀਆਂ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਸਹੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਨ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਸਭ ਮੰਗਲਮਈ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਅੱਗੇ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਰਾਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਹਵਨ ਲਈ ਦਹੀਂ, ਚੌਲ, ਘਿਉ, ਮਿੱਠੇ ਪੂਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਲੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ, ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਖੀਰ, ਪਿਜ਼, ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਕੌਸਲਿਆ ਜੀ ਚਿੱਟੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਵ੍ਰਤਾਂ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨਾਲ ਕੁਝ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਹਵਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਚੁੰਮਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਸਨ, ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਸੀਸਾਂ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ—"ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਯੋਗ ਧਰਮ ਮਿਲਣ। ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣਾ ਪਿਤਾ, ਰਾਜਾ, ਦੇਖ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ। ਅੱਜ ਹੀ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ, ਜਿਹੜਾ ਸੁਭਾਵਕਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮਾਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਮਹਾਨ ਸੰਕਟ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਜੋ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਵੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਆਸਨ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਮੈਂ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਜੜੀਆਂ, ਫਲ ਅਤੇ ਕੁੰਦ ਖਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਾਸ ਛੱਡ ਕੇ ਜਿਉਂਦਾ ਹੋਇਆ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਯੁਵਰਾਜ ਦਾ ਦਰਜਾ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ, ਇਕ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ, ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਛੇ ਤੇ ਅੱਠ—ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੰਗਲੀ ਫਲਾਂ ਤੇ ਜੜੀਆਂ ਤੇ ਜੀਊਂਦਾ ਹੋਇਆ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਲ ਦਾ ਡਾਲ ਕਟਾਰ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਚਾਨਕ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬੇਹੋਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ ਲੱਗਾ, ਜਦ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲੱਥੜੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਨਿਮਾਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਵਹੀ ਗਈ ਘੋੜੀ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਉੱਠੀ। ਹੁਣ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠੇ ਰਘੁਕੁਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਦੁਖੀ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਬੋਲ ਪਈ— "ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਂ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ, ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਾਂ ਵੇਖਦੀ। ਮਾਂ ਹੋਣ ਦੀ ਸਿਰਫ ਇਕ ਹੀ ਚਿੰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਸੰਤਾਨ ਨ ਹੋਣ ਦਾ ਦੁੱਖ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪੁੱਤਰ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਵਲੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸੁਖ ਜਾਂ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ ਦੇਖੀ। ਇਹ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਿਲੇਗੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।" "ਹੁਣ ਮੈਂ, ਜਦ ਕਿ ਉੱਚੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਹਪਤਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਤੀਖੇ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਬੋਲ ਸੁਣਾਂਗੀ। ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਜਦ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਮੈਂ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਜਦ ਤੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੌਤ ਹੀ ਪੱਕੀ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਸਦਾ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲੋਂ ਕਦੇ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਕੈਕਈ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਬਰਾਬਰੀ ਤੇ, ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਥੱਲੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਉਸ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੀ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀ ਸੋਭਾ ਦੇ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ, ਨਸੀਬਹੀਣ, ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਤੀਖੇ ਬੋਲ ਸਹਿ ਸਕਾਂਗੀ, ਪੁੱਤਰ?" "ਰਘੁਨੰਦਨ, ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪੀੜ੍ਹ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ।" "ਹੁਣ ਇਹ ਅਤੁੱਟ ਦੁੱਖ, ਸਹਪਤਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤੋਹਿਨਾ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦੀ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਨਿਮਾਣੀ, ਤੇਰੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਂਗੀ?" "ਉਪਵਾਸ, ਤਪ, ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਪਾਲਿਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਹੁਣ ਨਿਰਾਸ਼ ਹਾਂ।" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਵੱਡਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹਨਾ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਵੀ ਮੀਂਹ ਦੀ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਸ਼ਾਇਦ ਮੌਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਧਰਮਰਾਜ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਥਾਂ ਮਿਲੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਹੀ ਮੌਤ ਮੈਨੂੰ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਫੜ ਲੈਂਦੀ।" "ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹਨਾ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ।" "ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਵ੍ਰਤ, ਦਾਨ, ਸਯਮ ਅਤੇ ਤਪ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਬੀਜ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦਾ।" "ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਮੌਤ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਜੀਊਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ, ਤੇਰਾ ਚੰਦਮੁਖੀ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀ? ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ, ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਚ ਆਵਾਂਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਵਛੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।