ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਆਦਰਯੋਗ ਸੀ, ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਰ ਕਈ ਲੋਕ ਖੜੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਸਾਰੇ ਉਪਸਥਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿੱਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਰਾਘਵ ਜੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਰਾਮ ਜੀ ਪਹਿਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਸਨ, ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਜੀ ਤੀਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਦਾ ਤਤਪਰ ਸਨ। ਉਹ ਖੁਸ਼ ਔਰਤਾਂ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੌੜੀਆਂ ਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਮਾਂ, ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਤ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਈ ਸੀ, ਸਵੇਰੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ। ਉਹ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੀਆਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ, ਸਹੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਨ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਅੱਗੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੰਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਥੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਹਵਨ ਲਈ ਦਹੀਂ, ਚੌਲ, ਘਿਉ, ਮਿੱਠੇ ਪੂਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਤਿਆਰ ਪਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਲੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ, ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਖੀਰ, ਪਿਜ਼, ਲੱਕੜ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘੜੇ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਰਤਾਂ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਘਵ ਜੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚੁੰਮਿਆ। ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ—"ਤੈਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਲਈ ਯੋਗ ਧਰਮ ਮਿਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ, ਧਰਮੀ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਰਾਘਵ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਅੱਜ ਹੀ ਉਹ ਧਰਮੀ ਰਾਜਾ ਤੈਨੂੰ ਯੂਵਰਾਜ ਬਣਾਵੇਗਾ।" ਫਿਰ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀਟ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਭੋਜਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੀਤੀਆਂ। ਰਾਮ ਜੀ, ਜਿਹੜੇ ਸਵਭਾਵਕ ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਆਦਰਯੋਗ ਸਨ, ਫਿਰ ਰੁਖਸਤੀ ਲੈਣ ਲੱਗੇ, ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮਾਤਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਦੁੱਖ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਵੈਦੇਹੀ ਲਈ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਵੀ ਹੈ।" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਸੀਟ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਹੁਣ ਅਰਣ ਦੀ ਸੀਟ ਲਈ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਮੈਂ ਇਸ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਜੜਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਕੁੰਧ ਖਾਂਦਾ, ਮਾਸ ਛੱਡ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤਪਸਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਯੂਵਰਾਜੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਲਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਜੰਗਲੀ ਫਲ ਤੇ ਜੜਾਂ ਖਾਂਦਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਟਾਰੀ ਨਾਲ ਵੱਢੀ ਹੋਈ ਸ਼ਾਲ ਦਾ ਟਾਹਣ, ਜਾਂ ਅਕਸਮਾਤ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਦੇਵੀ, ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਆਦਤ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗੀ ਪਈ ਸੀ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਹੜੀ ਹੋਸ਼-ਹਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ, ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲੱਥੜਿਆ ਸਰੀਰ ਛੂਹਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਧਾਰ ਨਾਲ ਵਹਿ ਗਈ ਘੋੜੀ ਮੁੜ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠੀ। ਹੁਣ ਉਹ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਕੋਲ ਬੈਠੀ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਂ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ, ਰਾਘਵ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਵੇਖਦੀ। ਬਾਂਝ ਔਰਤ ਲਈ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਪੁੱਤਰ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਵੱਡਿਆਈ ਜਾਂ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਇਹ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਖਾਂਗੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਸਭ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੈ।" "ਮੈਂ, ਜੋ ਉੱਚੀ ਹਾਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੁਣਾਂਗੀ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਘਟੀਆ ਸਮਝਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੰਤ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਲਾਪ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦ ਤੂੰ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਪਰ ਪਤੀ ਵਲੋਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹੀ; ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਧ ਤੋਂ ਘੱਟ ਜਾਂ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਕੋਈ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ, ਜਦ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਸਦੀ ਸਦਾ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ, ਬੇਨਸੀਬ, ਉਸਦੇ ਰੁੱਖੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ? ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਰਾਘਵ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਜੰਮਿਆ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੀ ਆਈ ਹਾਂ।" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਨੰਤ ਦੁੱਖ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਲੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤੋਹੀਨ, ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਰਾਘਵ। ਮੈਂ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਤੇ ਦਇਆਯੋਗ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦਾਰ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਂਗੀ? ਉਪਵਾਸ, ਤਪ ਤੇ ਕਈ ਤਕਲੀਫਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਮੁਫ਼ਲੀਸ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਸਭ ਸਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਦਰਿਆ ਦਾ ਕੰਢਾ ਨਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਗਣ ਨੂੰ ਸਹਿ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।