ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆਂ ਵਾਂਗ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁੱਖ ਭਰੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਪੂਰੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਗਮ ਵਿੱਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ। ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦਰਦ ਭਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਲੈ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਉੱਥੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਆਦਰਯੋਗ ਸੀ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਲੋਕ ਨੇੜੇ ਖੜੇ ਸਨ। ਜਦ ਰਾਮ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਸਭ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਵਾਲੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਰਾਮ ਪਹਿਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਤੀਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਖੁਸ਼ ਔਰਤਾਂ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਸੀਸਾਂ ਦੇ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲਈ ਅੰਦਰ ਗਈਆਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਤ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਈ ਸੀ, ਸਵੇਰੇ ਵਿ्णੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੀਆਂ। ਉਹ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਸਦਾ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਦ ਰਾਮ ਅੰਦਰ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਹਵਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ। ਉਥੇ ਰਾਮ ਨੇ ਹਵਨ ਲਈ ਦਹੀਂ, ਚਾਵਲ, ਘੀ, ਮਿਠੀਆਂ ਪੂੜੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਤਿਆਰ ਵੇਖੇ। ਤਲੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ, ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲ ਦੇ ਹਾਰ, ਖੀਰ, ਦਲੀਏ, ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਜਲ ਵਾਲੇ ਘੜੇ ਵੀ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ, ਪਰ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਮਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਚੁੰਮਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਲੀ ਮਮਤਾ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਡੋਲਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਆ ਦਿੱਤੀ, "ਤੈਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼ ਤੇ ਧਰਮ ਮਿਲਣ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਦੇਖ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਅੱਜ ਹੀ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਾਉਣਗੇ।" ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਬੋਲੇ। ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵਕ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਲੱਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮਾਤਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਤੁਹਾਡੇ, ਵਿਦੇਹੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਵੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਜਾਵਾਂਗਾ—ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਮੈਂ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਮੂਲ, ਫਲ ਤੇ ਕੁੰਝਰ ਖਾਂਦਿਆਂ, ਮਾਸ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁਨੀ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਗਾ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਯੁਵਰਾਜ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਛੇ ਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ ਰਹਾਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਟਾਰ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਟਾਹਣੀ, ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਠਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਉੱਠਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਵਗ ਨਾਲ ਵੱਜੀ ਘੋੜੀ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੀਊਣ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ 'ਚ ਬੋਲੀ, "ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਰਾਘਵ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਵੇਖਦੀ। ਬਾਂਝ ਔਰਤ ਲਈ ਇੱਕੋ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ—ਬੱਚਾ ਨਾ ਹੋਣਾ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਸੁੱਖ ਜਾਂ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਇਹ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵੇਖਾਂਗੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਹੇਠੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਲੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖਦਾਈ ਬੋਲ ਸੁਣਣ ਪੈਣਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਔਰਤ ਲਈ ਕੀ ਦੁੱਖ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਨੰਤ ਵਿਛੋੜਾ ਤੇ ਰੋਣਾ ਜੋ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ?" "ਜਦ ਤੂੰ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਸੀ, ਮੈਂ ਇੰਨੀ ਅਣਦੇਖੀ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਜਦ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਂਗਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੌਤ ਹੀ ਪੱਕੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਦਾ ਸਯੰਮ ਵਾਲੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਪਤੀ ਵਲੋਂ ਅਣਮਨਜ਼ੂਰ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਕਦੇ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਰਹੀ। ਜੋ ਕੋਈ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ, ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ, ਜਦ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਉਸ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਕ੍ਰੋਧੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ, ਅਭਾਗਣੀ, ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਕਰੜੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਾਂਗੀ, ਪੁੱਤਰ? ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਨੇ, ਰਾਘਵ, ਜਦ ਤੂੰ ਜੰਮਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਆਸ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਨੰਤ ਦੁੱਖ, ਆਪਣੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਲੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅਪਮਾਨ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ, ਰਾਘਵ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਛਾਂ ਛਾ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਜੁਦਾਈ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।