ਇਹ ਸਮਾਂ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਦਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਸਾਡਾ ਰਾਜਾ ਜੀਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਉਹ ਰਾਘਵ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਸਭ ਰਾਣੀਆਂ, ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ, ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਛੜੇ ਖੋ ਗਏ ਹੋਣ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਲਈ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੁੱਖ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਢਹਿ ਪਿਆ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਚਿੰਤਾ ਲੈ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਬੜੀ ਸਯਾਨਪ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਗਿਆ। ਕਮਰੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਬੜੀ ਇੱਜ਼ਤ ਵਾਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਬੈਠਾ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਖੜੇ ਸਨ। ਜਦ ਰਾਮ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਸਭ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਉਹ ਰਾਘਵ, ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ! ਜਦ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਦੂਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਖੇ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਉਮਰਦਰਾਜ਼ ਤੇ ਰਾਜੇ ਵਲੋਂ ਆਦਰਤ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਤੀਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਖੁਸ਼ ਔਰਤਾਂ, ਅਪਣੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ, ਘਰ ਅੰਦਰ ਗਈਆਂ ਤੇ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਤ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਈ ਸੀ, ਸਵੇਰੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ। ਉਹ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ, ਖੁਸ਼ ਤੇ ਵਚਨਬੱਧ ਸੀ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲਈ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਗਿਆਲੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗ ਅੱਗੇ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਥੇ ਰਾਮ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦਹੀਂ, ਚਾਵਲ, ਘਿਉ, ਮਿੱਠੇ ਪੂੜੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੋਗ ਵੇਖੇ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੇ ਤਲੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ, ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਖੀਰ, ਦਲੀਏ, ਲੱਕੜੀਆਂ ਤੇ ਪੂਰੇ ਭਰੇ ਜਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵੇਖੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਰੇਸ਼ਮ ਵਿੱਚ, ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ, ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ। ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚੁੰਮਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, “ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼ ਤੇ ਧਰਮ ਮਿਲਣ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਵੇਖ, ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਕਾਇਮ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਆਗ੍ਰਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਝੁਕ ਗਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮਾਤਾ, ਤਾਂਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟ ਨੇ ਆ ਘੇਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਵੈਦੇਹੀ ਲਈ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਵੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੰਡਕ ਵਣ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ—ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਰਾਜ ਆਸਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਣਵਾਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਮੈਂ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਮੂਲ-ਫਲ ਖਾਂਦਾ, ਮਾਸ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤਪਸਵੀ। ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਹੁਣ ਰਾਜ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਛੇ ਤੇ ਅੱਠ—ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਜੰਗਲੀ ਫਲ ਤੇ ਮੂਲਾਂ ਤੇ ਜੀਊਂਗਾ।” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਟਾਹਣੀ, ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਉਠਾਇਆ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਘੋੜੀ ਵਾਂਗ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਜੋ ਕੌਸਲਿਆ ਕਦੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਰਘਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸੀ, ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੁਣਦਿਆਂ, ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗੀ, “ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ, ਰਾਘਵ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਵੇਖਦੀ। ਨਿਸ਼ੰਤਾਨ ਔਰਤ ਲਈ ਇਕੋ ਹੀ ਮਨ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਕਮੀ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਪੁੱਤਰ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਤੋਂ ਕੋਈ ਸੁੱਖ ਜਾਂ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਮੈਂ ਇਹ ਆਸ ਰੱਖਦੀ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵੇਖਾਂਗੀ, ਰਾਮ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਉੱਚੀ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਨਾਲੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਤੋਂ, ਜੋ ਨੀਵੀਆਂ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਕੁੜਕਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੀਰਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਖਦਾਈ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਅੰਤਹੀਣ ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਦੁੱਖ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਜਦ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸੀ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਅਣਦੇਖੀ ਰਹੀ; ਫਿਰ ਜਦ ਤੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਮੌਤ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲੋਂ ਅਣਚਾਹੀ, ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਥੱਲੀ ਹੀ ਹਾਂ। ਜੋ ਵੀ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦਾ, ਜਦ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ, ਜੋ ਇੰਨੀ ਦੁੱਖੀ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਕਰੜੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਾਂਗੀ, ਪੁੱਤਰ? ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਨੇ, ਰਾਘਵ, ਜਦ ਤੂੰ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਆਸ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਛਾ ਗਿਆ।