ਰਾਮ ਚਰਿਤਰ ਦੀ ਇਸ ਵਿਲੱਖਣ ਘੜੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਜੀ, ਜੋ ਕਿ ਸਦਾ ਨਿਰਵੈਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਨਿੰਦਾ ਤੇ ਵੀ ਕਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰਦੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਅੱਜ ਹੀ ਇੱਥੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਬਿਨਾ ਸਮਝ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਰਾਘਵ ਜਿਹੜਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੁੱਖਦਾਈ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਲਈ ਐਸੀਆਂ ਕਰੁਣ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਈਆਂ ਆਪਣੇ ਬਛੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਦੁੱਖ ਭਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਕੇ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਘਣੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਗਹਿਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਗਏ। ਉਥੇ ਰਾਮ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਭ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਉੱਥੇ ਪੁੱਜੇ, ਸਭ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀਆਂ ਵਧਾਈਆਂ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਰਾਘਵ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਦੂਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਤੀਜੇ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਸੀਸਾਂ ਦੇ ਕੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ਗਏ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਲਾਡਲਾ ਪੁੱਤਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹੀ ਸੀ, ਸਵੇਰੇ ਵਿ्णੁ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਿਆਂ। ਉਹ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤੇ ਸਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਮ ਜੀ ਜਦ ਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਹਵਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ। ਉਥੇ, ਪੂਜਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦਹੀਂ, ਚਾਵਲ, ਘੀ, ਮਿਠੇ ਪਕਵਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੇਟਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੇ ਤਲੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ, ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ, ਖੀਰ, ਪਿਆਕ, ਲੱਕੜੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਭਾਂਡੇ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ, ਪਰ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਚੁੰਮਿਆ। ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਕਦੇ ਹਿਲਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਆਖਣ ਲੱਗੀ। "ਪੁੱਤਰ! ਤੈਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਯੋਗ ਧਰਮ ਮਿਲਣ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ-ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਵੇਖ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ, ਅੱਜ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਾਏਗਾ।" ਜਦ ਮਾਂ ਨੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਬੋਲਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ, ਹੁਣ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਮਾਤਾ! ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਿਰਫ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਿਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਵੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਰਾਜਸੀ ਆਸਨ ਦਾ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆ ਗਈ ਹੈ।" "ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਮੈਂ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਜੜਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਕੁੰਦੇ ਖਾਂਗਾ, ਮਾਸ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤਪਸਵੀ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਯੁਵਰਾਜ ਦੀ ਗੱਦੀ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਜਨਮ-ਜੀਵਨ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਛੇ ਤੇ ਅੱਠ—ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਂਦਿਆਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਟੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਟਾਹਣੀ, ਜਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਦੇਵੀ, ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬੇਸਾਹਾਰਗੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਦਮੇ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਚੁੱਕਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਛੂਹ ਕੇ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਗ ਨਾਲ ਵਹਿ ਗਈ ਘੋੜੀ ਵਾਂਗ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਵਧਾਨ ਕੀਤਾ। ਮਾਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਰਹੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕੋਲ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖ, ਬੋਲੀ, "ਪੁੱਤਰ! ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਜਨਮ ਨਾ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਸੰਤਾਨ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਵੇਖਦੀ। ਨਿਸੰਤਾਨ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਬੱਚਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।" "ਮੈਂ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਜਾਂ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਉਮੀਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਲਾਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ, ਜੋ ਉੱਚੀ ਹਾਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਤੋਂ, ਜੋ ਘੱਟ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਕਈ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਬੋਲ ਸੁਣਾਂਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਇਹ ਅਨੰਤ ਵਿਛੋੜਾ ਤੇ ਰੋਣਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ?" "ਜਦ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਸੀ, ਮੈਂ ਤਦ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ; ਹੁਣ, ਜਦ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਂਗਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਮੌਤ ਹੀ ਪੱਕੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲੋਂ ਸਦਾ ਅਣਦਿਖੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਧੀਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਾਇਦ ਘੱਟ ਹੀ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਜਾਂ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਇੰਨੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ, ਉਸ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਾਲਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਾਂਗੀ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਦਰਦ ਭਰੇ ਸੰਵਾਦ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।