ਰਾਮ ਜੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਛਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਪਤਾ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਘਬਰਾਹਟ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਵੱਡੀ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਉੱਠੀ। ਉਹ ਸਭ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਮੰਨਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਜੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਧੀਆ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਚਾਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਤੋਹਮਤ ਵੀ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਇੱਥੋਂ ਰੁਖਸਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਆਪਣੇ ਰਾਗ ਰੂਪ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਵਿਛੋੜ ਕੇ, ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਲਈ ਵੀ ਵੱਡਾ ਰੋਣਾ ਪਾਇਆ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਸਨ, ਮਹਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਇਹ ਦਰਦ ਭਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਚਿੰਤਾ ਲੈ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਅੰਦਰ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਦਮੀ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਆਦਰਯੋਗ ਸੀ, ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਲੋਕ ਉਥੇ ਖੜੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ "ਵਿਜੈ ਹੋਵੇ" ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਦੂਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਖੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੀਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੇ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਖੁਸ਼ ਔਰਤਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ, ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਲਾਡਲਾ ਪੁੱਤਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਤ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਈ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਵੇਰੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਖੁਸ਼ਮਿਜਾਜ਼ ਅਤੇ ਸਦਾ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਯਥਾ-ਵਿਧੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਥੇ, ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਮ ਲਈ ਦਹੀਂ, ਚਾਵਲ, ਘਿਉ, ਮਿੱਠੇ ਪਕਵਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਤਿਆਰ ਪਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਲੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ, ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ, ਖੀਰ, ਪਿਊਣ ਵਾਲੀ ਖੀਰ, ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਘੜੇ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਵਰਤਾਂ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ, ਪਰ ਚਹਿਰੇ ਤੇ ਚਾਨਣ ਵਾਲੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਂਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ, ਮਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੁੰਮਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਸੀਸਾਂ ਦੇਣ ਲੱਗੀ। "ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਣ ਵਾਲੀ ਧਰਮ ਨਿਭਾਵੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਵੇਖ, ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਰਾਜਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" ਰਾਮ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠਣ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਮਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸਵਭਾਵਕ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ, ਹੁਣ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀਆਂ, ਜੋ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ, ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਆਸਨ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੰਗਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਮੈਂ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਜੜਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਕੁੰਦ ਖਾ ਕੇ, ਮਾਸ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੁਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜੀਉਂਗਾ। ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਯੁਵਰਾਜ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਹੈ। ਛੇ ਅਤੇ ਅੱਠ, ਅਰਥਾਤ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਲ ਤੇ ਜੜਾਂ ਖਾ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਟੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਲ ਦਾ ਟਾਹਣਾ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅਕਸਮਾਤ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਗਿਰੀ ਕੋਈ ਦੇਵੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੇ ਆਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਚੇਤ ਹੋਈ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੌਦੇ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲੱਥੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲਿਆਂ ਉਠਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਗ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੋਈ ਘੋੜੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੈਠਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਉਥੇ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, "ਪੁੱਤਰ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਜਨਮ ਨਾ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਃਸੰਤਾਨ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ, ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਵੇਖਦੀ। ਨਿਃਸੰਤਾਨ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਮਨ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸੰਤਾਨ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਵੱਡਿਆਈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਾਂਗੀ। ਹੁਣ, ਮੈਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚੀ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਸਹ-ਪਤਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕਈ ਅਸਹਿਣਯ, ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਚੀਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਦੁਖੀ ਹੋਣਾ, ਰਾਮ ਦਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਦਾ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਜੀ ਦਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿਛੋੜਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।