ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਸੇਵਕ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਚ ਕੋਈ ਵੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ਸੰਯਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਆਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਵੱਸਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਕੋਈ ਘਬਰਾਹਟ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਥੋਂ ਤੁਰ ਪਏ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਵੱਡਾ ਕਰੂਣ ਰੋਣਾ ਉਠਿਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਸਭ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਆਦੇਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਰਹੇ। ਪਰ, ਅੱਜ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਘਵ ਨੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਗੁੱਸੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਉਲਟਾ-ਸਿੱਧਾ ਵੀ ਕਹਿ ਦੇਵੇ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਇੱਥੋਂ ਤੁਰ ਜਾਣਗੇ। ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਸਭ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਛੜੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਲਈ ਬੜਾ ਕਰੂਣ ਰੋਣਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋਹ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਨ, ਮਹਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਕਰੂਣ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਸਨ 'ਤੇ ਹੀ ਢਹਿ ਪਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਮ, ਅੰਦਰੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੰਯਮ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਆਦਰਯੋਗ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੜਾ ਵੇਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀਆਂ ਵਧਾਈਆਂ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਰਾਘਵ ਦੀ ਸਿਫਤ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਤ ਸਨ, ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਤੀਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਦਰਵਾਜੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਖੁਸ਼ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ, ਤੁਰਕੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਤ ਭਰ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਸਵੇਰੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ। ਉਹ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਰਤਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਯਥਾ ਵਿਧੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਥੇ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਹੀਂ, ਚਾਵਲ, ਘਿਉ, ਮਿੱਠੇ ਪਕਵਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਵੇਖੇ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੇ ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ, ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ, ਖੀਰ, ਪਯਸਾਨ, ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਚਿੱਟੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ, ਵਰਤਾਂ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਪਰ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਚਮਕ ਸੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਵਨ ਕਰਦੀ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਚੁੰਮਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਅਟੱਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਮਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਬੋਲ ਬੋਲੀ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਲਾਇਕ ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਵੇਖ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਰਾਜਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਕਾਇਮ ਹੈ, ਅੱਜ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਾਏਗਾ।" ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਘਵ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਉਹ, ਜਿਹੜਾ ਸਵਭਾਵਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਆਦਰਯੋਗ ਸੀ, ਹੁਣ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੰਡਕ ਅਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮਾਤਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਵਿਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਵੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੰਡਕ ਅਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਆਸਨ ਦਾ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੰਗਲ ਦਾ ਆਸਨ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਮੈਂ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਜੜਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਕੁੰਦ ਖਾਂਦਿਆਂ, ਅਤੇ ਮਾਸ ਛੱਡ ਕੇ ਜਿਉਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤਪਸਵੀ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਯੁਵਰਾਜ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ, ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ, ਦੰਡਕ ਅਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਹੈ। ਛੇ ਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲ, ਅਰਥਾਤ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ ਰਹਾਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡ ਨਾਲ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਸਾਲ ਦੀ ਟਾਹਣੀ, ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਵੇ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਡਿੱਗਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੋਈ ਘੋੜੀ। ਉਹ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੀ, ਜਦ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ।