ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਅਚੰਗੀ ਖ਼ਬਰ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਕੋਈ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ। ਮਹਾਬਲੀ, ਸੰਯਮੀ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਮ ਸਥਿਰਤਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ, ਉਹ ਸਦੀ ਦੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਰਹੇ। ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ, ਸਭ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਸਲਿਆ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਨਾਂ ਨੇ ਮਿਸ਼ਾਪਤ ਦੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਸਹਿ-ਚਰਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਘਬਰਾਹਟ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ, ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਲਾਪ ਉਠਿਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦੇਸ਼ਿਤ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਸਲਿਆ ਨਾਲ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਾਓ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਦੇ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਇਨਸਾਨੀ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਇਥੋਂ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹਾਏ, ਸਾਡਾ ਰਾਜਾ ਜੀਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਸਮਝ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਜ-ਪਤਨੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਬਛੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਅੰਦਰ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਡਰਾਵਨੀ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਸਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਰਾਮ, ਅੰਦਰੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਉਥੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਆਦਰਯੋਗ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਥੇ ਖੜੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਆਏ, ਸਭ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਦੀ ਜੈ ਜੈਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੀ ਕੋਠੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਦੂਜੀ ਕੋਠੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਤੀਜੀ ਕੋਠੀ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੇ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਖੁਸ਼ ਔਰਤਾਂ, ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਣੀ ਕੋਸਲਿਆ, ਰਾਤ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੰਘਾ ਕੇ, ਸਵੇਰੇ ਵਿ्णੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ। ਉਹ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ, ਖੁਸ਼ ਤੇ ਸਦਾ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ, ਆਗਨਿ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਮੰਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਵਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਗਨਿ ਨੂੰ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਥੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਦੇਵ-ਕਰਮ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਦਹੀਂ, ਚਾਵਲ, ਘੀ, ਮਿੱਠੇ ਪਕਵਾਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਭੋਗ ਵੇਖੇ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੇ ਤਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦਾਲਾਂ, ਸਫੈਦ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਖੀਰ, ਪਿਠੂ, ਲੱਕੜ, ਤੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਜਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵੇਖੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਸਫੈਦ ਰੇਸ਼ਮ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ, ਵ੍ਰਤਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਇਆ, ਤੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੰਮਿਆ। ਕੋਸਲਿਆ, ਜੋ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਮਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਸਨੇਹੀ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। "ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਯੋਗ, ਲੰਬੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼ ਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਚਨ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਅੱਜ ਹੀ, ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੈਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣਗੇ।" ਆਸਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਬੁਲਾਏ ਹੋਏ, ਰਘੁਨੰਦਨ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਬੋਲਿਆ। ਉਹ, ਕੁਦਰਤ ਵਾਸਤੇ ਨਿਮਰ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ, ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲਗੇ। "ਹੇ ਰਾਣੀ, ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਵੱਡਾ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜੋ ਆਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ। ਮੈਂ ਦੰਡਕਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਆਸਨ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੇ ਆਸਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਮੈਂ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਜੜਾਂ, ਫਲ, ਤੇ ਕੁੰਦੀਆਂ ਖਾ ਕੇ, ਮਾਸ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਜੀਵਾਂਗਾ। ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਪਦਵੀ ਭਰਤਾ ਨੂੰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ, ਇਕ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ, ਦੰਡਕਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਲਾ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਛੇ ਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲ, ਮੈਂ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਜੰਗਲੀ ਫਲ ਤੇ ਜੜਾਂ ਖਾ ਕੇ ਜੀਵਾਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੋਸਲਿਆ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਟੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਲ ਦੇ ਡਾਲ ਵਾਂਗ, ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਵਾਂਗ, ਹੋਸ਼ ਵਿਹੂਣੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼, ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਰਹੀ ਘੋੜੀ ਵਾਂਗ, ਉਠ ਰਹੀ ਸੀ।