ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਲਾਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਭਰਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪਿਆ। ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਹਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਥੋਂ ਤੁਰ ਪਏ। ਰਾਜ ਗੁਆਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਹਾਨ ਜੋਤਿ ਘਟਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਘਟਦੀ ਚੰਦਨੀ ਵੀ ਚੰਨ ਦੀ ਸੋਭਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਜਦ ਉਹ ਧਰਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਰਤਾ-ਮਾਤਰ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਉਹ ਜਗਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਭਾਗਾ ਚਿੱਟਾ ਛਤਰੀ, ਸੁੰਦਰ ਸਜੀਆਂ ਚਮਚੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਲੋਕ, ਰਥ, ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ—ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਲੁਕਾ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਕੋਲ ਅਚੰਗਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੇਵਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ। ਵੱਡੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਸੁਆਮੀ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਚੰਨ ਆਪਣੇ ਚਾਨਣ ਨਾਲ। ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ, ਸਭ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕੇ ਆਦਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਉਥੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸੀ, ਪਰ ਰਾਮ ਨੇ ਅਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਘਬਰਾਹਟ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਰਾਮ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਥੋਂ ਚਲ ਪਿਆ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੱਡੀ ਕਰਾਹਟ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ। ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਆਦੇਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਸ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਐਸਾ ਹੀ ਰਾਘਵ ਨੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਕਦੇ ਵੀ ਗੁੱਸੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕੁਝ ਕਹਿ ਦੇਵੇ; ਉਹ ਸਦਾ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਇਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ। ਹਾਏ, ਸਾਡਾ ਰਾਜਾ ਜੀਵਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਕਲ ਰਹਿਤ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਰਾਹ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਰੋ ਪਈਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਸਨ 'ਤੇ ਢਹਿ ਪਿਆ। ਰਾਮ, ਅੰਦਰੋਂ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਆਦਰਯੋਗ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਖੜੇ ਸਨ। ਜਦ ਰਾਮ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਤੇ 'ਵਿਜੈ ਹੋਵੇ' ਦੇ ਨਾਲ਼ ਰਾਘਵ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਸਨ, ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਤੀਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੇ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਖੁਸ਼ ਔਰਤਾਂ, ਅਪਣੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਦੇ ਕੇ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਫ਼ੌਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਤ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਈ ਸੀ, ਸਵੇਰੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ। ਉਹ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੀ, ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਸਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਗਾ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਅੱਗੇ ਹਵਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵ ਪੂਜਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦਹੀਂ, ਚੌਲ, ਘਿਉ, ਮਿਠੇ ਪਕਵਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਵੇਖੇ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੇ ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਧਾਨ, ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਖੀਰ, ਦਲੀ, ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਘੜੇ ਵੇਖੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਚਿੱਟੇ ਰੇਸ਼ਮ ਵਿੱਚ, ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ, ਪਰ ਇਸ਼ਵਰੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਵਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚੁੰਮਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਡੋਲਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸਨੇਹ ਭਰੇ ਬਚਨ ਆਖਣ ਲੱਗੀ—"ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼ ਤੇ ਤੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਯੋਗ ਧਰਮ ਮਿਲਣ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ-ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਵੇਖ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਬਚਨ 'ਚ ਅਡੋਲ ਹੈ; ਅੱਜ ਹੀ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇਗਾ।" ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠਣ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਆਖਣ 'ਤੇ, ਰਾਘਵ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਬੋਲਿਆ। ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਲੱਗਾ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਿਆਂ। "ਮਾਂ, ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਆਈ ਹੈ; ਇਹ ਤੇਰੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਆਸਨ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੰਗਲ ਦੇ ਆਸਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਮੈਂ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਜੜਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਕੰਦ ਖਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਾਸ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤਪਸਵੀ।