ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਰਤਵ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਰ ਕੋਈ ਨਿਭਾਵੇ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲੇ, ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਉਜਲੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਕਈਕੇਈ ਦੇ ਵੀ ਪੈਰ ਛੂਹੇ, ਜੋ ਇਸ ਸਭ ਦੀ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਜਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਕਈਕੇਈ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ, ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਲਾਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗੁੱਸਾ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਉਸਦੇ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਥੋਂ ਦੂਰ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਨਜ਼ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾਈ ਨਹੀਂ। ਰਾਜ ਗੁਆਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਮ ਦੀ ਜੋ ਕਾਂਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਘਟਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਹਰ ਦਿਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਠੰਡੀ ਚਾਨਣ ਘਟਣ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਸੋਭਾ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਜਦ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਛਾਇਆ ਚਿੱਟਾ ਛਤਰੀ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਪੰਖੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਲੋਕ, ਰਥ, ਨਗਰ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ—ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਲਿਆ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਥੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਸੱਚੇ, ਮਹਾਨ ਸੇਵਕ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇ। ਵੱਡੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਆਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਆਪਣੇ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਰਾਮ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦਾ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਮਾਨ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦਾ ਦੁੱਖ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਗਿਆ। ਰਾਮ, ਜਿਸ ਘਰ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ, ਉਥੇ ਮਾੜੀ ਖ਼ਬਰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵਿਗਲਨ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ। ਹੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਵੀਸਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸੁਣੋ: ਜਦ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਸਮਾਨ ਰਾਮ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਤਾ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਵੱਡੀ ਚੀਖ-ਪੂਕਾਰ ਉਠੀ। ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਹਿਲ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰਾਹ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਐਸਾ ਹੀ ਰਾਘਵ ਨੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿ ਦੇਵੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦਾ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਇਥੋਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਹਾਏ, ਸਾਡਾ ਰਾਜਾ ਜੀਵਿਆਂ ਵਿਚ ਅਕਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਰਾਹ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈਆਂ ਗਾਈਆਂ ਵਾਂਗ, ਪਤੀ ਲਈ ਉੱਚੀਆਂ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਰਾਜਾ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ, ਇਹ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਸਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਮ, ਮਨ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਿਆ। ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਆਦਰਯੋਗ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਥੇ ਖੜੇ ਸਨ। ਜਦ ਰਾਮ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਸਭ ਨੇ ਉਸਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਰਾਘਵ ਦੀ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਦੂਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੀਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ, ਬਜ਼ੁਰਗ—all ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਖੁਸ਼ ਔਰਤਾਂ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ, ਘਰ ਅੰਦਰ ਗਈਆਂ ਤੇ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਰਾਤ ਭਰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਸਵੇਰੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ। ਉਹ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਤੇ ਸਦਾ ਵਰਤਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੀ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਅੱਗ ਅੱਗੇ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਹਵਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦਹੀਂ, ਚਾਵਲ, ਘੀ, ਮਿੱਠੇ ਪਕਵਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਭੋਗ ਵੇਖੇ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੇ ਤਲੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ, ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ, ਖੀਰ, ਦਲੀਏ, ਲੱਕੜੀ, ਪੂਰੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਘੜੇ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਵਨ ਕਰਦੀ ਤੇ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ, ਸਿਰ ਤੇ ਚੁੰਮਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਹਿਲਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਲੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਆਸੀਸਾਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਕਹਿੰਦੀ—"ਤੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਯੋਗ ਧਰਮ ਹਾਸਲ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਏ।" "ਦੇਖ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਰਾਜਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਚਨ ਤੇ ਕਾਇਮ ਹੈ, ਅੱਜ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਾਏਗਾ।" ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।