ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਕਈਕੇਈ ਨੂੰ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਲਾਭ ਜਾਂ ਵਾਸਨਾ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਾਤਾ! ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਮਝੋ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹਨ।" ਰਾਮ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, "ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਵੀ ਆਖਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਮੈਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਾਂਗਾ।" ਰਾਮ ਨੇ ਕਈਕੇਈ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਦੱਸਿਆ, "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।" ਰਾਮ ਨੇ ਨਿਰਣੈ ਲਿਆ, "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮਾਤਾ ਕੋਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ, ਅੱਜ ਹੀ ਡੰਡਕ ਅਰਣਯ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਭਾਰਤ ਰਾਜ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਰੋ, ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ।" ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੇ, ਫਿਰ ਕਈਕੇਈ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਕਈਕੇਈ ਦੀ ਪ੍ਰਦੱਖਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਲਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਤਰ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੀ ਪ੍ਰਦੱਖਣਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਥੋਂ ਤੁਰ ਗਏ, ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾਈ ਨਹੀਂ। ਰਾਜ ਗੁਆਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀਤਾ ਘਟ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਘਟਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਚੰਦ ਦੀ ਸੋਭਾ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਣ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚੰਨੀ ਛੱਤਰੀ, ਸੁੰਦਰ ਚਮਚਮਾਉਂਦੇ ਚਮਚੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਰਥ, ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਛੁਪਾ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਕੋਸ਼ਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲੈ ਕੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨੌਕਰ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਚ ਕੋਈ ਭੀ ਬਦਲਾਅ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ। ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਦੇ, ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਆਮ ਸੁਖ-ਚੈਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਛੱਡਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਚੰਦ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਤੇ ਧਰਮੀ ਆਤਮਾ ਸਨ, ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਕੋਸ਼ਲਿਆ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਸਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਚਲੇ। ਜਦ ਰਾਮ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਕੋਈ ਘਬਰਾਹਟ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ। ਜਦ ਰਾਮ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਿਕਲੇ, ਤਾ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਰਾਹਦਾਰੀ ਮੰਨਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਵਿੱਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਾਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, "ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਕੋਸ਼ਲਿਆ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦਾ ਆਇਆ। ਉਹ ਕਦੇ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਤੇ ਰੁੱਸਦਾ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਜ ਇਥੋਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ।" ਉਹ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਸ਼ਰਥ ਲਈ ਵੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਸਨ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਭਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਓਥੇ ਰਾਮ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਆਦਰਨੀਯ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਲੋਕ ਖੜੇ ਸਨ। ਜਦ ਰਾਮ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਸਭ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਦੁਆਵਾਂ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਦੂਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਖੇ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਸ਼ੀਲ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਤੀਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੇ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਖੁਸ਼ ਔਰਤਾਂ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਕੋਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਲਾਡਲਾ ਪੁੱਤਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਾਤਾ ਕੋਸ਼ਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਤ ਭਰ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਸਵੇਰੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੀਆਂ। ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਆਨੰਦਿਤ ਅਤੇ ਸਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ, ਯਥਾ-ਵਿਧੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਜਦ ਮਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਅੱਗੇ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਥੇ ਰਾਮ ਨੇ ਹਵਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਦਹੀਂ, ਚੌਲ, ਘੀ, ਮਿੱਠੇ ਪਕਵਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੋਜਨ ਸਮੱਗਰੀ ਵੇਖੀ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੇ ਤਲੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ, ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਖੀਰ, ਮੰਡ, ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਜਲ ਵਾਲੇ ਘੜੇ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਰਾਜ-ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਵੀਂ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।