ਰਾਜਾ, ਲਾਜ ਕਾਰਕੇ, ਖੁਦ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ—ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ‘ਚ ਨਾ ਲਓ ਅਤੇ ਕੋਈ ਗੁੱਸਾ ਵੀ ਨਾ ਰੱਖੋ। ਜਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਨਾ ਚਲੇ ਜਾਵੋਗੇ, ਰਾਮਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨਾ ਤਾਂ ਨ੍ਹਾਉਣਗੇ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਖਾਣਗੇ, ਇਸ ਲਈ ਜਲਦੀ ਕਰੋ। ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ "ਹਾਏ, ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਹੈ!" ਆਖਦੇ ਹੋਏ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੁਆਹਾਂ ਭਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਖਟਿਆ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣ ‘ਤੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਘੋੜਾ ਕੋੜੀ ਮਾਰਨ ਤੇ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਣੀ; ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਉਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜਾਣੋ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ—even ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਮੁੱਲ ਤੇ—ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ।" "ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਦ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਇਕੱਲਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਕੈਕੇਈ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀਆਂ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਹੋ, ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰਦੀਆਂ। ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਲਵਾਂ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਣ ਦਿਓ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹੀ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਿਰ ਗਿਆ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਤੇ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਚਮਕਦਾਰ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਅਯੋਗ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ‘ਤੇ ਵੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ, ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਸੁਮੀਤਰਾ ਦਾ ਲਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਹਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਰਾਜ ਦਾ ਗੁਆਚ ਜਾਣਾ ਰਾਮ ਦੀ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਘਟਦੀ ਚੰਦਨੀ ਵਾਲਾ ਚੰਦ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੋਭਾ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦਾ। ਜਦ ਉਹ ਧਰਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਚਿੱਟਾ ਛਤਰੀ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਚਮਚਾਂ, ਆਪਣੇ ਲੋਕ, ਰਥ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਲਿਆ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁਖ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲੈ ਕੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਸੇਵਕ, ਜੋ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤੇ ਸੱਚੇ ਰਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇ। ਵੱਡੇ ਬਾਂਹ ਵਾਲੇ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ, ਉਹ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਵੱਡੀ ਖ਼ਿਆਤ ਵਾਲਾ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ, ਸਭ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਆਦਰ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਬਲੀ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਝਲਦਾ ਹੋਇਆ ਚਲਿਆ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੁਖ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਬੇਚੈਨੀ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ, ਵੀਸਵੀਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਲਾਪ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦੇਸ਼ਤ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਸਹਾਰਾ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਤੁਰ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਘਵ ਨੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿ ਦੇਵੇ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਇਥੋਂ ਤੁਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਹਾਏ, ਸਾਡਾ ਰਾਜਾ ਜੀਵਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬੇਸਮਝੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਬੱਚੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਛੁੜੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਅੰਦਰ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਭਿਆਨਕ ਚੀਖਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਅਸਥੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਮ, ਅੰਦਰੋਂ ਦੁਖੀ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਬਹੁਤ ਆਦਰਯੋਗ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਖੜੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ, ਰਾਘਵ, ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਦੀ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਦੂਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਨੇ ਤੀਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਖੁਸ਼ ਔਰਤਾਂ, ਅਪਣੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਦੇ ਕੇ, ਘਰ ਅੰਦਰ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਤ ਭਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਸਵੇਰੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੀਆਂ।