ਕੈਕਈ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਰਾਮਾ, ਜਦ ਤੂੰ ਇਨਾ ਉਤਸੁਕ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਦੇਰੀ ਕਰਨੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾ। ਰਾਜਾ, ਸ਼ਰਮ ਦੇ ਮਾਰੇ, ਤੈਨੂੰ ਆਪ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦੇ। ਪਰ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ‘ਚ ਨਾ ਲੈਈਂ, ਤੇ ਕੋਈ ਰੋਸ ਵੀ ਨਾ ਰੱਖੀਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਨਾ ਤਾਂ ਨ੍ਹਾਵੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਖਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਜਲਦੀ ਕਰ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕੈਕਈ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, “ਹਾਏ, ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ!” ਆਖ ਕੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸੱਜੀ ਹੋਈ ਖਟੀਆ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਬੁੱਕ ਲੱਗਣ ਤੇ ਘੋੜਾ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਤੁਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਕੋਈ ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਹੇ ਮਾਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਮਝ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਥੇ ਤੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ—even ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਕੇ ਵੀ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਭਾਵੇਂ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ, ਪਰ ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਤੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। ਕੈਕਈ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੁਣ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰਦੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਕੋਲੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ, ਅੱਜ ਹੀ ਡੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਭਾਰਤ ਰਾਜ ਕਰੇ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕਰਤਬ ਨਿਭਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਸਦੀਵੀ ਨੀਤੀ ਹੈ।” ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਕਾਬਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕੈਕਈ ਦੇ ਵੀ ਪੈਰ ਛੂਹੇ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਕੈਕਈ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਹਵੈਲੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਲਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਝੂ ਤੇ ਮਨ 'ਚ ਗੁੱਸਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਤ੍ਰ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਹਟਾਈ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਰਾਜ ਗੁਆਉਣ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੀ ਮਹਾਨ ਚਮਕ ਘਟ ਨਹੀਂ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਠੰਢੀ ਚਾਨਣ ਘਟਣ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਸੋਭਾ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੁਫੈਦ ਛਤਰੀ, ਸੋਹਣੇ ਪੰਖੇ, ਆਪਣੇ ਲੋਕ, ਰਥ, ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ—all ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਖ਼ਬਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕ, ਜੋ ਸੱਚੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਚ ਕੋਈ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ। ਵੱਡੇ ਬਾਂਹ ਵਾਲੇ, ਸੰਯਮੀ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਮ ਗੰਭੀਰਤਾ ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡੀ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਚੰਦ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ, ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਉਸਦਾ ਮਹਾਨ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਲੁਕਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਘਬਰਾਹਟ ਜਾਹਿਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ, ਜਦ ਰਾਮ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹਵੈਲੀ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਵੱਡੀ ਕਰੂਣ ਚੀਖ਼ ਉਠੀ। ਰਾਮ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਤੇ ਹਵੈਲੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਦੇ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਕੁਝ ਵੀ ਆਖ ਦੇਵੇ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦਾ ਤੇ ਅੱਜ ਉਹ ਇਥੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੇ ਹੋਈਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਰੋ ਪਈਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਉਹ ਇਹ ਦੁੱਖ ਭਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੰਯਮਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਦਰਵਾਜੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਆਦਰਯੋਗ ਸੀ, ਬੈਠਾ ਸੀ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਖੜੇ ਸਨ। ਜਦ ਰਾਮ ਉਥੇ ਗਿਆ, ਸਾਰੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਜਿੱਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਹਿਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਸਨ, ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਤੀਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੇ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਦਰਵਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਖ਼ੁਸ਼ ਔਰਤਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਅੰਦਰ ਗਈਆਂ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।