ਇਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇਖ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ, ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜਮੀਨ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾਈ ਹੋਈ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ‘ਤੇ ਦੂਤ ਭੇਜੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਭਰਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਘਰੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਨਿਰਣੈ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਿਨਾਂ ਹਿੱਲ-ਜੁੱਲ ਦੇ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਵੱਲ ਤੁਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਆ ਗਈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ ਬੈਠੀ ਕਿ ਹੁਣ ਰਾਮ ਜਰੂਰ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕੀਤਾ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਦੂਤ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਜੋ ਭਰਤ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜਦ ਤੂੰ ਤਿਆਰ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਰੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਸ਼ਰਮ ਕਰਕੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ, ਇਸ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਨਾ ਰੱਖੀਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਨਾ ਤਾ ਸਨਾਨ ਕਰੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਖਾਏਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਜਲਦੀ ਕਰ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ “ਹਾਏ! ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਹੈ!” ਆਖਦਾ ਹੋਇਆ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਖਟੀਆ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ‘ਤੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋੜੀ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਤੁਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਕੋਈ ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਹੇ ਮਾਤਾ! ਮੈਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਔਖਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜਾਣ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹਨ। ਜਿੰਨਾ ਕੁ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ, ਪਰ ਤੇਰੇ ਬੋਲ ਤੇ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂਗਾ। ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਕੈਕੇਈ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਦੇ ਨਾ ਆਖਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਲਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਵੱਲ ਤੁਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇਵੋ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਵੀ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ, ਇਹੀ ਸਦਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ।” ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੋਲਣ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ, ਅਤੇ ਅਪਵਾਦੀ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਵੀ, ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਣਾ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਲਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਲਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਉਸਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਹਟਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਰਾਜ ਗੁਆਉਣ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀਤਾ ਘਟ ਨਹੀਂ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਘਟਦੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਠੰਢੀ ਚਾਨਣ ਵੀ ਉਸਦੀ ਸੋਭਾ ਘਟਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੇ ਚਿੱਟਾ ਛਤਰੀ, ਸੁੰਦਰ ਚਮਚੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ, ਰਥ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਥੇ ਦੁਖੀ ਖ਼ਬਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ, ਜੋ ਸਤਿ ਅਤੇ ਮਾਣਯੋਗ ਰਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇ। ਮਹਾਬਲੀ, ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਮ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਆਪਣੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਖ਼ਯਾਤ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ, ਸਭ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਆਦਰ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਵੀਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਮਾਨ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਲਾਪ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਭ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਹਿਲ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਨੇਤਾ ਮੰਨਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਆਦਰ ਉਹ ਜਨਮ ਤੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਉਪਾਲੰਭ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦਾ ਸੀ; ਅੱਜ ਉਹ ਇੱਥੋਂ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਛੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਗਈਆਂ ਹੋਣ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਰੋਣ ਸੁਣ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਮ, ਅੰਦਰੋਂ ਦੁੱਖੀ, ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੰਯਮੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ।