ਜਦੋਂ ਕਈਕਈ ਨੇ ਰੁਖੇ ਤੇ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਅੰਦਰੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿੰਤਤ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਤੜਪ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਉਨੱੀਵਾਂ ਸਰਗਾ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਅਸੁਖਾਦ, ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਡੋਲਿਆ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਟਾ ਤੇ ਵਲਕਲ ਪਾ ਕੇ ਰਹਾਂਗਾ, ਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾਵਾਂਗਾ।" "ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮਿਲਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?" "ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਗਲਤ ਨਾ ਸਮਝੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲ ਪਾ ਕੇ।" "ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ, ਭਲੇ, ਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ-ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਹੁਕਮ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਸ਼ੱਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਕਰਮ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰਾਂ?" "ਇੱਕੀ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾੜ ਰਹੀ ਹੈ—ਕਿ ਰਾਜਾ ਨੇ ਖੁਦ ਮੈਨੂੰ ਭਰਤ ਦੇ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ।" "ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਪੁੱਛੇ ਵੀ ਸੀਤਾ, ਰਾਜ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ, ਪਿਆਰੇ ਧਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਣਾ ਸੀ।" "ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਨਾਰਾਜ ਹੋਵਾਂ?" "ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਸੰਕੋਚ ਨਾ ਕਰ, ਪਰ ਰਾਜਾ, ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾਈ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਿਉਂ?" "ਦੌੜਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦੂਤ ਤੁਰੰਤ ਭਰਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਘਰੋਂ ਲੈ ਆਉਣ, ਇਹ ਰਾਜਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਵੇ।" "ਮੈਂ ਵੀ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ, ਜਲਦੀ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤੇ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਉੱਥੇ ਰਹਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਕਈਕਈ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਹੁਣ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਜਲਦੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। "ਠੀਕ ਹੈ—ਦੌੜਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦੂਤ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਾਮੇ ਦੇ ਘਰੋਂ ਲੈ ਆਉਣ। ਪਰ, ਰਾਮ, ਜਦ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਉਤਾਵਲਾ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਦੇਰੀ ਕਰਨੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾ।" "ਰਾਜਾ ਲਜਾ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਖੁਦ ਨਹੀਂ ਆਖ ਰਿਹਾ—ਇਹ ਗੱਲ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਨਾ ਲਵੀਂ, ਤੇ ਕੋਈ ਗੁੱਸਾ ਵੀ ਨਾ ਰੱਖੀਂ।" "ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਨਾ ਤਾਂ ਨ੍ਹਾਵੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਖਾਵੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਜਲਦੀ ਕਰ।" ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਤੜਪ ਕੇ, 'ਹਾਏ, ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਹੈ' ਆਖ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਖਟੀਆ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਕਈਕਈ ਵਲੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉੱਠਾਇਆ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕੋੜਾ ਲੱਗਣ ਤੇ ਘੋੜਾ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਤੁਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਲਾਭ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਮਾਤਾ। ਮੈਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਮਝ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹਨ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਮੁੱਲ ਤੇ ਵੀ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ।" "ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਦ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਮੈਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਕਈਕਈ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰਦੀ।" "ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਲਵਾਂ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਵੱਡੇ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਭਰਤ ਰਾਜ ਕਰੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ।" ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਬੋਲਣ ਜੋਗੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਏ। ਫਿਰ ਚਮਕਦਾਰ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੇ, ਤੇ ਅਯੋਗ ਕਈਕਈ ਦੇ ਵੀ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਕਈਕਈ ਦੀ ਪ੍ਰਦੱਖਣਾ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਸੁਮੀਤਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਪਿੱਛੋਂ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ, ਉਹ ਪਾਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦੱਖਣਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਹਟਾ ਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਰਾਜ ਗੁਆਉਣ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੀ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀਤਾ ਘਟ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਘਟਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵਾਲਾ ਚੰਦ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੋਭਾ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਚਿੱਟਾ ਛਤਰੀ, ਸੁੰਦਰ ਸਜੇ ਚੰਵਰ, ਆਪਣੇ ਲੋਕ, ਰਥ, ਨਾਗਰਿਕ ਤੇ ਸ਼ਹਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਆਖ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਥੇ ਚੰਗੀ ਖ਼ਬਰ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ। ਚੰਨਣ ਵਾਲੇ, ਸੱਚੇ ਰਾਮ ਦੇ ਸਭ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਬਦਲਾਵ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਵੱਡੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਆਮ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦੀ। ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ, ਸਭ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਆਦਰ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਸਹਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਚਲ ਪਿਆ।