ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਸੱਚੇ ਸੁਭਾਉ ਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਕੇਈ ਨੇ, ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਸਖਤ ਤੇ ਕਰੜੇ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ, "ਰਘੂਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਰਣ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਬਚਾਏ ਗਏ, ਤੇ ਦੋ ਵਰ ਮੰਗਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ।" "ਉਥੇ, ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਦੋ ਮੰਗ ਕੀਤੀਆਂ—ਇੱਕ, ਭਰਤ ਦੀ ਰਾਜਯ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ; ਦੂਜੀ, ਤੇਰਾ ਅੱਜ ਹੀ ਦੰਡਕਾ ਅਰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੈਨੂੰ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਅਰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ।" "ਭਰਤ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਵੇ; ਇਹ ਰਾਜਯ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਰਘੂਵੰਸ਼ੀ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ। ਤੂੰ ਰਾਜਯ ਛੱਡ ਕੇ ਦੰਡਕਾ ਅਰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ, ਜਟਾਓਂ ਤੇ ਛਾਲਾ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਵੱਸ। ਭਰਤ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਇਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰੇ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ, ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਦੁਖੀ ਚਿਹਰਾ ਕਰਕੇ, ਤੇਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹੈ। ਰਘੂਵੰਸ਼ੀ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਸਚਾਈ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇ।" ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹਲਕਾ ਚਿੰਤਤ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉੱਨੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਰਾਮ ਨੇ, ਉਹ ਅਸਹਾਇ, ਮੌਤ-ਵਾਂਗ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਨ-ਵਿਨਾਸਕ ਸੀ, ਕਦੇ ਹਿਲਿਆ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਹੁਕਮ, ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਅਰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਟਾਓਂ ਤੇ ਛਾਲਾ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ।" "ਪਰ ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿ ਵੱਡੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਵਾਂਗ ਮਿਲਦੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?" "ਮਹਾਰਾਣੀ, ਤੁਸੀਂ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਖਦਾ ਹਾਂ: ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤੁਸੀਂ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੋ, ਮੈਂ ਛਾਲਾ ਤੇ ਜਟਾਓਂ ਪਹਿਨ ਕੇ ਅਰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੇ, ਉਪਕਾਰਕ, ਪਿਤਾ-ਸਮਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਉਹ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।" "ਇਕ ਹੀ ਗੱਲ, ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਲਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਕਿ ਰਾਜਾ ਨੇ ਖੁਦ ਮੈਨੂੰ ਭਰਤ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ।" "ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੀਤਾ, ਰਾਜ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ, ਪਿਆਰੇ ਧਨ—all ਭਰਤ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਪੁੱਛੇ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।" "ਤਾਂ ਫਿਰ, ਜਦ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਤੇਰੇ ਮਨ-ਇੱਛਾ ਲਈ ਵਚਨ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰਾਂ?" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿਓ; ਪਰ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅੰਸੂ ਕਿਉਂ ਵਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?" "ਦੂਤ, ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਅੱਜ ਹੀ ਭਰਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮਾਮਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਭੇਜੇ ਜਾਣ।" "ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ, ਦੰਡਕ ਅਰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ; ਰਾਮ ਦੇ ਜਾਣ ਦੀ ਯਕੀਨ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। "ਜੋ ਹੁਕਮ—ਦੂਤ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਤ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਉਣ। ਪਰ, ਜਦ ਤੂੰ ਤੁਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈਂ, ਰਾਮ, ਰੁਕਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਅਰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਰਨ ਜਾਵੇਂ।" "ਰਾਜਾ ਨੇ ਸ਼ਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਖੁਦ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਸਮਝ, ਤੇ ਕੋਈ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਰੱਖ।" "ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਅਰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਨਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇਗਾ, ਨਾ ਖਾਏਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਜਲਦੀ ਕਰ।" "ਹੋਈ ਹਾਇ, ਕਿੰਨਾ ਭਿਆਨਕ!" ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਗਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੋਨੇ-ਜੜੇ ਪਲੰਗ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚਾਬਕ ਲੱਗੇ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ, ਅਰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। "ਮੈਂ ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਮਹਾਰਾਣੀ; ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਔਖਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸਮਝੋ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਚੁੱਕਾ—even ਜਾਨ ਦੇ ਕੇ।" "ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।" "ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਦ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ, ਮੈਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਇੱਥੇ ਅਰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ।" "ਨਿਸਚਿਤ, ਕੈਕੇਈ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੁਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਜਦ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਰਾਜਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਹੋ।" "ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ, ਅੱਜ ਹੀ ਦੰਡਕਾ ਅਰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਵਾਂਗਾ।" "ਭਰਤ ਰਾਜ ਕਰੇ, ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਐਸਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹੀ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ।" ਪਰ ਜਦ ਰਾਮ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣੇ, ਪਿਤਾ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਗਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰ ਛੁਕੇ, ਤੇ ਅਯੋਗ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵੀ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।