ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਕੈਕੇਈ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦਿਵਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ? ਰਾਮ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਕਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਜਾਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਤਿੱਖਾ ਸ਼ਬਦ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚੀ ਹੋਵੇ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਮ ਤੇ ਪੂਰੀ ਹੌਂਸਲੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਰਾਮ, ਰਾਜਾ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਮੁਸੀਬਤ ਆਈ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ। ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਸਕਦੇ, ਨਾ ਮਾੜੀ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ, ਉਹ ਤੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰ।" ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ, "ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਉਸ ਵਾਅਦੇ ਤੋਂ ਪਛਤਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਪਛਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, 'ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿਆਂਗਾ,' ਪਰ ਹੁਣ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੋਂ ਮੁੱਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਾਹ ਵਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ।" ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਰਾਮ, ਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕਰਕੇ ਗੁੱਸੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ।" ਫਿਰ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜੇ ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਸਭ ਕਰੋਗੇ? ਜੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਮੁੜ ਦੱਸ ਦਿਆਂ।" "ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਤੁਸੀਂ ਪੱਕੀ ਮੰਨੋਗੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿਆਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣਗੇ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, "ਹਾਏ, ਸ਼ਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ! ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਬੋਲੋ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁੱਟ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।" "ਜੇ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ, ਪਿਤਾ, ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਮੇਰੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਆਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜ਼ਹਿਰ ਵੀ ਪੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕੂਦ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।" "ਇਸ ਲਈ, ਮਾਤਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਜਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਰਾਮ ਦੋ ਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ।" ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਸੱਚੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੈਕੇਈ ਨੇ, ਜੋ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਹਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਰੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ। ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦੋ ਵਰ ਮਿਲੇ ਸਨ।" "ਉਥੇ, ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਕੋਲੋਂ ਭਰਤ ਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਤੇ ਤੇਰੀ ਅੱਜ ਹੀ ਦੰਡਕ ਅਰਣਯਾ ਨੂੰ ਜਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਇਜ਼ਤ ਰੱਖਣੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ।" "ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, ਤੂੰ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ।" "ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜਤਿਲਕ ਮਿਲੇ; ਇਹ ਰਾਜਤਿਲਕ, ਰਾਘਵ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।" "ਤੂੰ ਇਹ ਰਾਜਤਿਲਕ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੋ-ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਦੋ ਚੱਕਰ ਲਈ, ਜਟਾ ਤੇ ਛਾਲਾ ਪਾ ਕੇ, ਦੰਡਕ ਅਰਣਯਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸ।" "ਭਰਤ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰੇ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ, ਮੋਹ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਤੇਰਾ ਮੁਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ।" "ਰਾਜਾ ਦੀ ਇਹ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ; ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਸੱਚ ਨਾਲ, ਰਾਮ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।" ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਇਹ ਕਰੜੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਅੰਦਰੋਂ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਪੂਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਉਨੀਵਾਂ ਸਰਗ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਮੌਤ ਵਰਗੀ, ਦੁਖਦਾਈ ਆਗਿਆ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੱਕੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਰਾਮ, ਡੋਲ੍ਹੇ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਟਾ ਤੇ ਛਾਲਾ ਪਾ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਚਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ: ਕਿਹੜੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਜੇਤੂ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮਿਲਦੇ ਨਹੀਂ?" "ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਗਲਤ ਨਾ ਸਮਝੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਖਦਾ ਹਾਂ: ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤੁਸੀਂ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੋ, ਮੈਂ ਛਾਲਾ ਤੇ ਜਟਾ ਪਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ, ਉਪਕਾਰਕ, ਪਿਤਾ-ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਉਹ ਕਰਾਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ?" "ਇੱਕ ਗੱਲ, ਬਿਨਾ ਅਧਾਰ ਦੀ ਸੋਚ, ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਹੈ: ਕਿ ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਭਰਤ ਦੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਗੱਲ ਆਪ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ।" "ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੀਤਾ, ਰਾਜ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ, ਆਪਣਾ ਪਿਆਰਾ ਧਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਭਰਤ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਪੁੱਛੇ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।" "ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਆਪ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਤੁਹਾਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਇਹ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰਾਂ?" "ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿਓ; ਪਰ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਵਲ ਨਜ਼ਰ ਟਿਕਾ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੰਸੂ ਕਿਉਂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਹਨ?" "ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ, ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਅੱਜ ਹੀ ਭਰਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਘਰੋਂ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।" "ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਝਿਜਕਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਈ; ਉਸਨੇ ਯਕੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਰਾਮ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਉਸਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। "ਠੀਕ ਹੈ—ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦੂਤ ਭੇਜੇ ਜਾਣ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਘਰੋਂ ਇੱਥੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ।" "ਪਰ, ਰਾਮ, ਜਦ ਤੂੰ ਤਿਆਰ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਸਮਝਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਹੋਰ ਦੇਰੀ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਪੂਰੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਚਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਆਪਣਾ ਰਾਜ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ।