ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਅੰਦਰੋਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਦੇ ਸਨ ਜੋ ਗ੍ਰਹਣ ਲੱਗਣ ਤੇ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਜੋ ਅਣਚਾਹੀ ਝੂਠ ਬੋਲ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਗਹਿਰੀ ਤੇ ਅਣਪੜ੍ਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਉਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ, ਰਾਮ ਨੇ ਚਾਰ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ—ਕਿਉਂ ਰਾਜਾ ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਲਾਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ? ਹੋਰ ਸਮਿਆਂ 'ਤੇ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਹੋਣ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹੜੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿਚ ਹਨ? ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਉੱਤੇ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸੁਖੀ ਕਰੋ।" "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਬੇਮਨ ਹਨ, ਮਲਿਨ ਚਿਹਰਾ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ?" "ਮੈਂ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਖ ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਰਤ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਜਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਸ਼ੁਭ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰੀ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰ ਦਿਆਂ, ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਜਾ ਗੁੱਸੇ ਹਨ।" "ਕਿਉਂਕਿ ਇਥੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਿਤਾ ਰੂਪ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਕੀ ਕਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਅਹੰਕਾਰ ਜਾਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਕਠੋਰ ਬਾਤ ਕਹੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਿਆ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਰਾਘਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਬਿਨਾ ਲਜਾ ਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿਤ ਲਈ, ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਕਹੀਆਂ। "ਰਾਮ, ਰਾਜਾ ਗੁੱਸੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਆਇਆ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਰਹੇ।" "ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਜਾਂ ਦੁਖਦਾਇਕ ਬਾਤ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ; ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ।" "ਕਈ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਪਛਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, 'ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿਆਂਗਾ,' ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੋਂ ਹਟਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਹਿ ਚੁੱਕੀ ਨਦੀ 'ਤੇ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ।" "ਇਹ ਧਰਮ ਵਿਚ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਰਾਮ, ਤੇ ਇਹ ਗੁਣਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਾ, ਚਾਹੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਗੁੱਸੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰੇ।" "ਜੇ ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਕਰੋਗੇ? ਜੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੁਬਾਰਾ ਦੱਸਾਂਗੀ।" "ਜੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਟਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗੀ; ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਖੁਦ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ।" ਕੈਕੇਈ ਦੀਆਂ ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। "ਹਾ, ਸ਼ਰਮ! ਰਾਣੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕਹੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੂਦ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਮੈਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਵਿਸ਼ ਪੀ ਲੈਣਾ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਲੈਣਾ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹਾਂ, ਜੇ ਮੇਰੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਪਿਤਾ, ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਆਗਿਆ ਦੇਵੇ।" "ਇਸ ਲਈ, ਰਾਣੀ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਰਾਜਾ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਹ ਕਰਾਂਗਾ, ਇਹ ਵਚਨ ਹੈ—ਰਾਮ ਦੋ ਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ।" ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਸੱਚੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਅਯੋਗ ਸੀ, ਨੇ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਬਾਤਾਂ ਕਹੀਆਂ। "ਕਈ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਜਦ ਉਹ ਜਖਮੀ ਹੋਏ, ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਵਰ ਦਿੱਤੇ ਸੀ।" "ਉਥੇ, ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਭਰਤ ਦੀ ਰਾਜਯ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਤੇ ਤੇਰੀ ਅੱਜ ਹੀ ਦੰਡਕ ਵਣ ਵਿੱਚ ਵਿਦਾਈ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ।" "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਇਜ਼ਤ ਰੱਖਣੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੋ।" "ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵਚਨ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਵਣ ਵਿੱਚ ਜਾਓ।" "ਭਰਤ ਦੀ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਵੇ; ਇਹ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਪੂਰਾ ਰਾਜਾ ਨੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਦੰਡਕ ਵਣ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਸੱਤ ਸਾਲ ਲਈ ਰਹੋ, ਜਟਾ ਤੇ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ।" "ਭਰਤ, ਕੋਸ਼ਲ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰੇ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ, ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਤੇ ਦੁਖੀ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹੈ।" "ਰਾਜਾ ਦੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰੋ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ; ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਮ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿਓ।" ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਬਾਤਾਂ ਕਹੀਆਂ, ਪਰ ਰਾਮ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗੇ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨ੍ਹੀਸਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਸੁਣੋ। ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਇਹ ਮੌਤ-ਸਮਾਨ, ਦੁਖਦਾਇਕ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਡੋਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ, "ਜੋ ਹੁਕਮ, ਮੈਂ ਇਥੋਂ ਵਣ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਟਾ ਤੇ ਛਾਲ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਪਰ ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ: ਕਿਹੜੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸਲਾਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ?" "ਰਾਣੀ, ਬੁਰਾ ਨਾ ਮੰਨੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਖੁਸ਼ ਰਹੋ, ਵਣ ਵਿੱਚ ਜਟਾ ਤੇ ਛਾਲ ਪਹਿਨ ਕੇ।