ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਅਠਾਰਵਾਂ ਸਰਗ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰੀ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਤੇ ਮਲੂਲ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨ ਛੁਹੇ, ਫਿਰ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਚਰਨ ਛੁਹੇ। ਪਰ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, 'ਰਾਮ' ਆਖ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਸਕੇ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਬੋਲ ਸਕੇ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਦਿਲ ਦਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡਰ ਵੱਸ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਚਾਨਕ ਸੱਪ ਉੱਤੇ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ, ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸੁੱਖ-ਰਹਿਤ। ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਹੁਣ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਣ ਲੱਗੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਹ ਅਥਾਹ ਦੁੱਖ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਦਾ ਚਿੰਤਤ ਹੋਣਾ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ, "ਅੱਜ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਰਹੇ, ਕਿਉਂ?" ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, "ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਣ, ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅੱਜ ਅਜਿਹਾ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ?" ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੋਗ ਦੀ ਛਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਬੈਠਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸੇ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਓ।" "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਰਹੇ?" "ਕਿਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤਕਲੀਫ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਸੁੱਖ ਸਦਾ ਮਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।" "ਕਿਤੇ ਭਰਤ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ?" "ਜੇ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰ ਬੈਠਾ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾ ਮੰਨਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।" "ਜਿਸ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾ ਚਲਣਾ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੈ?" "ਕੀ ਕਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਅਹੰਕਾਰ ਜਾਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਕਠੋਰ ਬਾਤ ਕਹੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵਿਗੜ ਗਿਆ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਰਾਘਵ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਲਾਜ਼ ਤੇ ਪੂਰੇ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਲਈ ਇਹ ਬੋਲ ਕਹੇ, "ਰਾਮ, ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਆਇਆ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ।" "ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾ ਤਾ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਨਾ ਹੀ ਦੁਖਦਾਇਕ ਬਾਤ ਕਹਿ ਸਕਦੇ; ਇਸ ਲਈ, ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੋ।" "ਕਦੇ ਸਮੇਂ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੇਰੀ ਆਨਰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਉਹ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ 'ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿਵਾਂਗਾ' ਆਖਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੋਂ ਮੁੱਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ।" "ਇਹ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਰਾਮ, ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕਰਕੇ ਗੁੱਸੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦੇ।" "ਜੇ ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਸਭ ਕਰੋਗੇ? ਜੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿਆਂ।" "ਜੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਕਹੀ ਗੱਲ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਟਾਲੋਗੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਖੁਦ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ।" ਕੈਕੇਈ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਆਖਿਆ, "ਹਾਏ, ਸ਼ਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ! ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਹੋ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਉੱਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਦ ਪਵਾਂ।" "ਜੇ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ, ਪਿਤਾ, ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਆਗਿਆ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜ਼ਹਿਰ ਵੀ ਪੀ ਲਵਾਂ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਦ ਪਵਾਂ।" "ਇਸ ਲਈ, ਮਾਤਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਜਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਰਾਮ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਕਹਿ ਕੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ।" ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਸੱਚੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ, ਜੋ ਇਹ ਸਬ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਕਹੇ। "ਕਈ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਰਾਘਵ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਜਦ ਉਹ ਜਖਮੀ ਹੋਏ, ਦੋ ਵਰ ਮਿਲੇ ਸਨ।" "ਉਥੇ, ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਕੋਲੋਂ ਭਰਤ ਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਤੇ ਤੇਰੀ ਅੱਜ ਹੀ ਦੰਡਕ ਅਰਨ੍ਯ ਵਾਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਮਾਣ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ।" "ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਤੂੰ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕਰ।" "ਅਤੇ ਭਰਤ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਹੋਵੇ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਰਾਜਾ ਨੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।" "ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਛੱਡ, ਦੋ-ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਦੋ ਚੱਕਰ ਲਈ ਦੰਡਕ ਅਰਨ੍ਯ ਵਿੱਚ ਜਟਾਓਂ ਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ ਵੱਸ।" "ਭਰਤ, ਜੋ ਕੋਸਲਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਰਾਜ ਕਰੇ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ, ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ, ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" "ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਇਹ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰ; ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਸੱਚ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਦੇ।