ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਿੰਨ ਅੰਗਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਦੋ ਅੰਗਣ ਪੈਦਲ ਤੈਅ ਕਰ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਅੰਗਣਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਮ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਚੰਨ ਦੀ ਉਗਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਉੱਥੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਕੈਕਈ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੁੱਕਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੁੱਖੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਸਹੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ, ਪੂਰੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ, ਕੈਕਈ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ 'ਰਾਮ' ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਕਾਰਨ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਸਕੇ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਕਹਿ ਸਕੇ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਇਹ ਅਣਦੇਖੀ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਐਸਾ ਡਰ ਲੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਸੱਪ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਲੈਂਦੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸਾਧੂ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਣਚਾਹੀ ਗਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਤਲ, ਡੂੰਘੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸ ਦੀ ਰਾਤ ਸਮੁੰਦਰ ਉਥਲੇ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ, ਰਾਮ ਨੇ ਚਾਰ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸੋਚੀਆਂ—'ਅੱਜ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ?'—'ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵੀ ਹੋਣ, ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਐਸਾ ਕਿਹੜਾ ਦੁੱਖ ਆ ਗਿਆ?' ਰਾਮ, ਦੁਖੀ ਹੋਏ, ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, 'ਕਿਤੇ ਮੈਂ ਅਣਜਾਣੇ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਬੈਠਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਓ।' 'ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸਨੇਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅੱਜ ਦੁਖੀ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ? ਕਿਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜ੍ਹ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਕਿਤੇ ਭਾਈ ਭਰਤ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਲਗਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸ਼ੱਤ੍ਰੁਘਨ, ਜਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਸ਼ੁਭ ਘਟਨਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰੀ? ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰ ਦਿਆਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਂ ਮੰਨਿਆ, ਤਾਂ ਐਸੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀਉਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਜਿਥੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਉਸ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਚਲੇ?' 'ਕਿਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਜਾਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਤਿੱਖੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਹੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ?' ਐਸਾ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ, ਕੈਕਈ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਲਾਜ਼ ਤੇ ਬੜੀ ਨਿਰਭੀਕਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ। ਕੈਕਈ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਰਾਮ, ਰਾਜਾ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਆਇਆ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਤੇਰੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਜਾਂ ਦੁਖਦਾਇਕ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕੇ, ਉਹ ਤੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰ।' 'ਕਈ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਨਾਅ ਨਲ ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਦਿੱਤੀ ਸੀ; ਹੁਣ ਉਹ ਰਾਜਾ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿਆਂਗਾ" ਕਹਿ ਚੁੱਕਣ ਉਪਰੰਤ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਹਿ ਚੁੱਕੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ।' 'ਇਹ ਧਰਮ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਮ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਤਮਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਾ, ਭਾਵੇਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਗੁੱਸੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦੇ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਖੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਉਹ ਸਭ ਮੰਨ ਲਵੇਂਗਾ? ਜੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿਆਂ। ਜੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਬੋਲਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ।' ਕੈਕਈ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਅਹੋ, ਲਾਜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ! ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਨਾ ਆਖੋ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਉੱਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੂਦ ਪਵਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ, ਪਿਤਾ, ਰਾਜੇ ਜਾਂ ਹਿੱਤੈਸ਼ੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਉੱਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਵੀ ਪੀ ਲਵਾਂ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਲਵਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮਾਤਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਜਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਰਾਮ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ।' ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਸੱਚੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਕੈਕਈ ਨੇ, ਜੋ ਅਜੋਗ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ। 'ਰਾਘਵ, ਕਈ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਜਦ ਉਹ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਮੇਰੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਦੋ ਵਰ ਮਿਲੇ। ਉੱਥੇ, ਮੈਂ ਰਾਜੇ ਕੋਲੋਂ ਭਰਤ ਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਅੱਜ ਹੀ ਦੰਡਕ ਅਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਵਿਦਾਈ ਮੰਗੀ ਸੀ।' 'ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਰੱਖਣੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੈਨੂੰ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਰਤ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਹੋਵੇ, ਰਾਘਵ, ਇਹ ਤਿਆਰੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਪਣਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੋ-ਦੋ ਸੱਤ ਸਾਲ ਮਟਿਆ ਹੋਇਆ ਜਟਾਵਾਂ ਅਤੇ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਅਣਮੁੱਲੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕੈਕਈ ਦੇ ਮੂਹੋਂ ਇਹ ਕਰੜੀਆਂ ਪਰ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ।