ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਦੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਕਿਹਾ, "ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਰਸਤੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਪਾਲਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਸਭ ਖੁਸ਼ ਰਹਾਂਗੇ।" ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਸਾਨੂੰ ਹੁਣ ਨਾ ਭੋਜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਧਨ ਦੀ; ਜੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ।" ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਾਮ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੀਜ਼ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਧਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਤਕਾਰਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਬੋਲ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਮੂਲ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਰਾਮ ਜੀ ਜਿਥੋਂ ਵੀ ਲੰਘਦੇ, ਉੱਥੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਜੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅਪਮਾਨਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੀ ਨਾਪਸੰਦ ਕਰਦਾ। ਰਾਮ ਜੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ, ਸਭ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਮਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਲ ਜਿਹੜਾ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟਾ, ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਘਰ ਸੀ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਿਲ ਨੂੰ ਵੀ ਟੱਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਰਾਮ ਜੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਇਸ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਉਹ ਤੀਨ ਅੰਗਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘੇ, ਜਿੱਥੇ ਤੀਰੰਦਾਜ਼ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਰੱਖਵਾਲੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਦੋ ਅੰਗਣ ਪੈਦਲ ਤੈਅ ਕੀਤੇ। ਸਾਰੇ ਅੰਗਣਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਸੁੱਚੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਅੰਦਰ ਗਏ, ਤਦ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਉਗਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਾਰਵਾਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਦਾਸ, ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਦੁਖੀ ਚਿਹਰਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰੀਰਕ ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨ ਛੁਹੇ, ਫਿਰ ਠੰਡੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਚਰਨ ਛੁਹੇ। ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, "ਰਾਮ!" ਆਖ ਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਨਾ ਤੱਕ ਸਕੇ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਬੋਲ ਸਕੇ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਇਹ ਅਣਸੁਣੀ, ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਡਰ ਲੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਸੱਪ ਉੱਤੇ ਪੈ ਗਏ ਹੋਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਭਾਰੀ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸੁੱਖੀ ਹੋਈਆਂ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਡੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ੀ ਜੋ ਅਣਚਾਹੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਤਲ ਗਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਹੋਰ ਵੀ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਰਾਮ ਜੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ, "ਅੱਜ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪੂਛਿਆ?" ਉਹ ਸੋਚਦੇ, "ਹੋਰ ਸਮਿਆਂ 'ਤੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਹੋਣ, ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ; ਪਰ ਹੁਣ ਕਿਹੜਾ ਦੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆ ਗਿਆ ਜਦ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ?" ਰਾਮ ਜੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਮੈਨੂੰ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੋਈ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਓ।" ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ, "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸਨੇਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਦੇ?" ਰਾਮ ਜੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜ੍ਹ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁੱਖ ਸਦਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਰਤ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਸ਼ੁਭ ਘਟਨਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰੀ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰ ਬੈਠਾਂ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।" ਰਾਮ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜਿਸ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਚੱਲੇਗਾ?" ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਕੀ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਕਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਜਾਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਰਕਸ਼ ਬੋਲ ਬੋਲੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ, ਨਿਰਭੀਕਤਾ ਨਾਲ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਰਾਮ, ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਆਇਆ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ।" ਕੈਕੇਈ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਖਦਾਈ ਜਾਂ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦੇ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। ਕਈ ਸਮਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇ ਕੇ ਇਕ ਵਰ ਦਿਤਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਉਸ 'ਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਹਿ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।" ਕੈਕੇਈ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ, "ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਰਾਮ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਰੇ ਸਤਪੁਰਖ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਾ, ਭਾਵੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਣ, ਪਰ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।" ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, "ਜੇ ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਆਖਣ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਕਰੋਗੇ? ਜੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂ।" ਕੈਕੇਈ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਜੇ ਰਾਜਾ ਜੋ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਮੰਨ ਲਵੋਗੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦੇ।" ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਭਾਵਨਾ, ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਸਨੇਹ, ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।