ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਦੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਲਈ ਨਿਕਲੇ, ਤਾਂ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਚੌਰਾਹੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਸੱਜਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਅਸੀਸਾਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕੀਤੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘‘ਅੱਜ ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਤਿਲਕ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਮਾਰਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਰਾਜ ਕਰਣਗੇ, ਅਸੀਂ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਵਾਂਗੇ।’’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਸਾਨੂੰ ਹੁਣ ਨਾ ਤਾਂ ਭੋਜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੀ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ।’’ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦਿਲੋਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘‘ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਅਪਾਰ ਹੈ।’’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਜੀ ਮਹਾਨ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਲੰਘਦੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਜਾਂ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਜੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਤੋਹਿਨਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਵੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ। ਰਾਮ ਜੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸਨ, ਉਹ ਹਰ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੇ ਮਹਲ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ, ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਜਾਪਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹਲ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਮਹਲ ਨੂੰ ਵੀ ਟੱਕਰ ਦੇਂਦਾ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਅੰਗਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘੇ, ਜਿੱਥੇ ਧਨੁਧਾਰੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਰੱਖਵਾਲੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਫਿਰ ਦੋ ਹੋਰ ਅੰਗਣ ਪੈਦਲ ਤੈਅ ਕੀਤੇ। ਸਾਰੇ ਅੰਗਣਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਉਗਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਠਾਰਵਾਂ ਸਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਕਈਕਈ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਣ ਛੂਹ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਪੂਰੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਕਈਕਈ ਦੇ ਚਰਣ ਛੂਹੇ। ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ‘‘ਰਾਮ’’ ਆਖ ਕੇ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲ ਨਾ ਤਾਂ ਵੇਖ ਸਕੇ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਬੋਲ ਸਕੇ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਹ ਅਜੀਬ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਤ ਵੇਖੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਡਰ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਸੱਪ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਵਿਛਲਤ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਹੁਣ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਸੂਰਜ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਾਂਗ; ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਅਣਚਾਹੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਅਥਾਹ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਛਲਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਦਾ ਸਮਰਪਿਤ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ‘‘ਅੱਜ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ?’’ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਨ—‘‘ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਕਦੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਵੀ ਹੋਣ। ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਦੁੱਖ ਆ ਗਿਆ ਹੈ?’’ ਦੁਖੀ ਤੇ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਕਿਤੇ ਮੈਨੂੰ ਅਣਜਾਣੇ ਕੋਈ ਭੁੱਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਏ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਓ।’’ ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ‘‘ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅੱਜ ਦੁਖੀ ਤੇ ਚੁੱਪ ਕਿਉਂ ਹਨ? ਕਿਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਕਲੇਸ਼ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਿਆ? ਕਿਉਂਕਿ ਸੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਲਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।’’ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਕਿਤੇ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਮਨੋਹਰ ਹੈ, ਜਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅਸ਼ੁਭ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਿਆ?’’ ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰ ਬੈਠਾ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾ ਮੰਨੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਜੀਉਣਾ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ।’’ ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਜਿਸ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਥੇ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਚਲੇ?’’ ਫਿਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ‘‘ਕਿਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਘਮੰਡ ਜਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਤਿੱਖਾ ਬੋਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵਿਛਲਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ?’’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉੱਚੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ, ਕਈਕਈ ਨੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਲਾਜ਼ ਦੇ, ਆਪਣੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, ‘‘ਰਾਮ, ਰਾਜਾ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਆਇਆ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ।’’ ‘‘ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਸੁਖਦਾਈ, ਨਾ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਜਰੂਰ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਈ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇ ਕੇ ਇੱਕ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।’’ ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, ‘‘ਇਹ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਰਾਮ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਾ, ਭਾਵੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋਣ, ਪਰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦੇ।’’ ਕਈਕਈ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, ‘‘ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੋ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਆਖਣ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਨ ਲਵੋਗੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿਆਂ।’’ ਫਿਰ ਆਖਦੀ ਹੈ, ‘‘ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਤੁਸੀਂ ਪੂਰਾ ਕਰੋਗੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਖਾਂਗੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦੁੱਖਾਂ-ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।