ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਤਿ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਵੀ ਦੇਵਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਵਣਗੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਾਂਗਾ? ਜੇ ਮੈਂ ਕੇਕਈ ਦੀ ਮਮਤਾ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿਆਂ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਖਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਕਿਹਾ ਝੂਠ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਬਹੁਤ ਉੱਦਮ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਕੰਤਾਨ ਸੀ, ਤਦ ਮੈਂ ਇਸ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਗ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸੂਰਵੀਰ, ਗਿਆਨੀ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮਾਫੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਿਕਾਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਰਾਮ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿ ਕਰਦਾ, ਨੀਲੇ ਕੌਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਸ਼ਿਆਮ, ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਂ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਦੰਡਕ ਅਰਨਯ ਵੱਲ ਭੇਜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ ਰਿਹਾ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਤੇ ਆਈ ਮੁਸੀਬਤ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖ ਸਕਾਂਗਾ? ਕਾਸ਼ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਬਿਨਾ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਅਸਲੀ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਇੰਝ ਵਿਹਲਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਨਿੰਦਿਆ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਰਾਤ ਆ ਗਈ; ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸਜੀ ਉਹ ਰਾਤ, ਦੁਖੀ ਦਸ਼ਰਥ ਲਈ ਬੜੀ ਲੰਮੀ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਸਦਾ ਵਿਹਲਦੇ ਰਹੇ, ਹੰਝੂ ਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਰਾਤ ਕਦੇ ਮੁਕਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਕੇਕਈ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਮਿਹਰ ਕਰ, ਹੇ ਕੋਮਲ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੀ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਨਿਰਦਯਤਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ।" ਉਹ ਫਿਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਸਾਰੀ ਮੁਸੀਬਤ ਕੇਕਈ ਦੇ ਕਰਕੇ ਆਈ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਰਾਜਧਰਮ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਦਸ਼ਰਥ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੇ, ਕੇਕਈ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਰਾਜਾ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ, ਮੈਂ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਵੇਰਥ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਿਹਰ ਕਰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਰਾਜ ਦੇ ਦੇ। ਜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਮਹਾਨ ਕੀਰਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਕੰਮ ਮੇਰੇ, ਰਾਮ, ਜਨਤਾ, ਵੱਡਿਆਂ ਅਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਹੋਵੇਗਾ।" ਪਰ, ਕੇਕਈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਦੁਰਾਅਸਥ ਸੀ, ਦਿਲੋਂ ਰੋ ਰਹੇ ਪਤੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੀ। ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਜਦ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਕਠੋਰ ਹੋ ਕੇ ਖੜੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਖ ਵਿਚ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਬੈਠੇ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਇਉਂ, ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਰਾਜੇ ਲਈ ਉਹ ਰਾਤ ਵੀ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਰ ਗਈ; ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਦਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਕੇਕਈ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਛਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਇਹ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਰਣਯ 'ਤੇ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਸੱਚ 'ਤੇ ਆਸ ਰੱਖ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ।" "ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਬੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਚੀਲ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਲਰਕ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਮੰਗ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਹੱਦ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਸੱਚੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ। ਸੱਚ ਹੀ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਹੈ; ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਵੇਦ ਵੀ ਸੱਚ ਰਾਹੀਂ ਅਟੱਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵਿਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੱਚ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿ। ਮੇਰੀ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਵਚਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।" "ਧਰਮ ਲਈ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮੰਗ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਆਖਦੀ ਹਾਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਇਹ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗੀ।" ਕੇਕਈ ਦੀ ਇਹ ਅਡੋਲਤਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਲੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਉਹ ਘਬਰਾਏ, ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਜੋੜੇ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਅੱਖਾਂ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਹੌਸਲਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਕੇਕਈ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਆਉਣਗੇ। ਜਿਹੜਾ ਸਾਮਾਨ ਰਾਮ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਰਾਮ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ, ਮੈਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਮਝ ਕੇ, ਜਲ-ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੇ। ਤੂੰ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ, ਜੇ ਰਾਮ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਈ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਜਲ-ਕ੍ਰਿਆ ਨਾ ਕਰਿਓ।" "ਅੱਜ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸਨ; ਹੁਣ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਣਗੇ।" ਜਦ ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਾ ਇਉਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਰਾਤ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਫਿਰ ਕੇਕਈ, ਆਪਣੇ ਮੰਦੇ ਚਲਣ ਤੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਆਖਦੀ ਹੈ: "ਤੂੰ ਇਹ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ? ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਲਕੁਲ ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਬੁਲਾ ਲੈ।