ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਲੈ ਕੇ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜਦ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੂੰ—ਮੇਰੀ ਅਯੋਗ ਪਤਨੀ—ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ, ਮੇਰੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਕੇ। ਪਰ, ਮੈਂ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਵੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਸਹਿਣੀ ਪਵੇਗੀ—ਇਹ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣਾਂਗਾ?" ਉਹ ਆਗਲੇਂਦੇ ਹਨ, "ਜੇ ਮੈਂ ਕੇਕਈ ਲਈ ਅਫ਼ੈਕਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਵਾਂ, ਤੇ ਇਹ ਕਹਿ ਦਿਆਂ ਕਿ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਵਚਨ ਝੂਠੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਬਹੁਤ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ, ਜਦ ਮੈਂ ਬੇਪੁੱਤਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" "ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਸ਼ੂਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਮਾਫੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਨਿਕਾਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਕਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ, ਲੰਬੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" "ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਵਿਆਕਤੀਕ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਰਹਿਆ, ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰੇ? ਜੇ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਬਗੈਰ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਵਿਲੱਖਣ ਬਦਨਾਮੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ।" ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਰਾਤ ਆ ਗਈ; ਚੰਦ ਦੀ ਚਕਤੀ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਉਹ ਰਾਤ, ਪੀੜਤ ਦਸ਼ਰਥ ਲਈ ਗੁਜ਼ਰੀ। ਰਾਜਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਟਾਹੁਣ ਕਰਦੇ, ਦੁਖੀ, ਉਸ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੰਬਾ ਸਮਝਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਕੇਕਈ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਮੈਥੋਂ ਦਇਆ ਕਰ; ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਤੂੰ ਤੁਰ ਜਾ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਅਦਯਾਲ ਹੈ, ਵੇਖਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।" "ਇਹ ਸਾਰੀ ਮੁਸੀਬਤ ਕੇਕਈ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਬੇਕਲ ਦੀ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਹੀ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕੇਕਈ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਧਰਮ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕੇਕਈ ਨੂੰ ਰਾਜੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਤਬਾਹ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਕੇਕਈ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ ਮੁਕਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। "ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਮਿਹਰਬਾਨ ਮਹਿਲਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ; ਮੈਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਕਹੇ, ਓ ਸੋਹਣੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ।" "ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਰ ਦਿ, ਨੌਜਵਾਨ ਮਹਿਲਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਮਹਿਲਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਰਾਜ ਦਿ।" "ਰਾਮ, ਜੋ ਕਾਲੇ ਨੇਤਰ ਵਾਲਾ, ਰਾਜ ਪਾਏ; ਤੂੰ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪਾਵੇਗੀ। ਓ ਵਿਅਕਤੀਕ ਕਮਰ, ਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਕਰ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ, ਰਾਮ ਨੂੰ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਵਡੇਰੇ ਨੂੰ, ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।" ਪਰ ਕੇਕਈ, ਜਿਨੀ ਦਾ ਮਨ ਖ਼ਰਾਬ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਦਰਦ-ਭਰੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਲੋਹੂ ਰੰਗ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੋ ਰਹੇ, ਇਕ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਬੋਲਦੀ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਿਕਾਸੇ ਸੰਬੰਧੀ ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਬੈਠੇ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੀੜਤ ਰਾਜਾ ਲਈ, ਉਹ ਰਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਕ ਪੀੜਾ ਵਿਚ ਲੰਬੀ ਗੁਜ਼ਰੀ; ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਦਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਕੇਕਈ ਨੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ—ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਪੀੜਤ, ਬੇਹੋਸ਼, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ, ਤੇ ਮੜਮੜਾ ਰਹੇ—ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ: "ਇਹ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ, ਤੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਡਿੱਗਿਆ ਹੈ? ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਰਣੇ 'ਚ ਡਟੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।" "ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਤੇ, ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ ਹੈ।" "ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਬੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਬਾਜ ਲਈ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾਇਆ।" "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਲਰਕ ਨੇ, ਜਦ ਇੱਕ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਮੰਗਿਆ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨਾ ਸੀ, ਪਰ ਡਟੇ ਰਹੇ।" "ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵੀ, ਸੱਚ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ।" "ਸੱਚ ਹੀ ਸਦਾ-ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਨਿਯਮ ਹੈ; ਧਰਮ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਵੇਦ ਸੱਚ ਨਾਲ ਅਟੱਲ ਹਨ, ਤੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਦਾ।" "ਜੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਰਹਿ। ਮੇਰੀ ਮੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵਰ ਫਲ ਲੈਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓ ਮਹਾਨ।" "ਧਰਮ ਲਈ, ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਕਸਾ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਨਿਕਾਸ ਕਰ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹਾਂ।" "ਜੇ ਤੂੰ, ਮਹਾਨ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ, ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੇਕਈ ਵੱਲੋਂ ਡਟ ਕੇ ਉਕਸਾਏ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਲੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਬਚ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਬਹੁਤ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਆਂ ਵਿਚ ਫਸੇ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਧੁੰਦਲੀ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਖ ਨਾ ਸਕਦਾ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੱਡੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਕੇਕਈ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ: "ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਓ ਮਹਿਲਾ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਲੋਕ ਰਾਮ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਗੇ।" "ਰਾਮ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਤਿਆਰ ਹੈ; ਰਾਮ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਸਮਝ ਕੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜਲ-ਕਿਰਿਆ ਕਰੇ।" "ਤੂੰ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਜਲ-ਕਿਰਿਆ ਨਾ ਕਰ, ਜੇ ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ, ਓ ਮੰਦ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੀ।" "ਅੱਜ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸੀ; ਹੁਣ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਣਗੇ।" ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ, ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸ਼ੁਭ ਰਾਤ ਮੁਕ ਗਈ। ਫਿਰ, ਕੇਕਈ, ਮੰਦ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੀ, ਦੁਬਾਰਾ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਚਤੁਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੀੜਾ, ਕੇਕਈ ਦੀ ਡਟਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਕਾਸੇ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਦਵੇਂ ਸਰਗ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਹੋਈ।